Дене шынықтыру мұғаліміне арналған жылқы туралы мақала

Асыл тұқымды жылқы өсіру

Жылқы өсіру - қашаннан қазақтардың мал шаруашылығының маңызды саласының бірі. Жылқыны қолға үйрету осы қазақ даласынан басталған. Қазақтың қай баласының тақымы тұлпарға тимеген?! Жылқыны қолға үйретуде қазақ баласына тең келетін адам кемде-кем. Жылқы етінің сапасы сиыр етінен кем емес. Біздің халық жылқы етінің сіңімділігін қашаннан жоғары бағалайды. Жылқы сүтінен қоректік қуаты күшті және емдік қасиеті бар қымыз дайындайды. Олар негізінен жайылымдарда қыста тебіндеп жайылады. Тек қатаң қыс кезеңдерінде ғана жылқыны қосымша жемдеп, қорада ұстайды. Жылқының ешбір өнімі керексіз болып далаға тасталмайтын қасиетті жануар.

Ал Маңғыстауда жылқылар қысы-жазы түзде. Бұл осы өңірдегі жылқылардың айырықша ерекшелігін байқатады. Адай жылқыларының басқа өңірдегі жылқылардан айтарлықтай өзіндік айырмашылығы мен артықшылығы да бар. Бірақ оның тарихтан өз орнын ала алмай келе жатқандығы өкінішті. Колхоз кезінде жылқы көбіне салт міну, көлік ретінде, мал бағуға, басқа да шаруашылық жұмыстарына пайдаланылды. Арнайы бордақылап, ет даярланды.

Осының екеуі де «Қызылтаң», Тұщыбек колхоздарында іске асырылған. Дүйсенбаев Сенбайдың қойын дәптерінде ертеден бұл жерде 4 түліктің асыл түрінің 4-уінің де өсірілгені жазылған. Өніктісі-асыл тұқымды адай жылқысы екен. Бірақ олардың дені тәркілеу заманында ортаға түсіп, ойсырап қалған. Сиырдың асыл тұқымды түрін қаржы шығындап, Өзбекстан, Қарақалпақтан алдырған. Маңғыстау облыстық мұрағаттағы деректерде оларға кімнің жіберілгеніне дейін аты-жөні жазылған. 1938 жылғы сақталған деректе бірнеше асыл тұқымды жылқылар тізімделген. Олардың ішінде атақты атбегілердің, малшылардың атақтары да: Үркімбай, Нұрнияз, Ақмұхан, Шыман, Балапаш, Ерғазы, Маңғыт, Халия, Кірбас, Қази, Қорбақ, Ержан, Жантақбай, Қасым, Ниязбай, Ересен, Аман, Рақмет, Қонаш, Жұбай, Дүйсенбай, Жұбан, Сақтан, т.б. асыл тұқымды малдары бар.

Төрт-түліктің ішіндегі ерекше қадірленгені – жылқы малы. Алшайтып тұрып ат мінген, жал-құйрығын шарт түйген белгілі атбегі, әуесқой атқұмарлар «Қызылтаңда» көп болғандығын мұрағаттық деректердегі құжаттық тізімдер де, ел аузындағы әңгімелер де, әр жылдарда түсірілген тарихи суреттер де растайды.

Адай жылқысы-Маңғыстаудағы ғажайып құндылық. Ал бұл өңірдегі түп-төркіні миф, аңыз, ертегіге ұқсас «қанатты қара айғырдың үйірі», үстінен «тоқтамай су тамшылап тұратын суындар» жөніндегі бастау бұлағы тым әрідегі әңгімелер де Қазақстанның өзге жерінде көп айтылмайды, тек Маңғыстауда ғана сақталған. Өкініштісі-өзге ұлттың өкілдерін таңқалдырып, тамырын әріден тартқан өлкеміздегі тұлпарлар туралы айтылатын ауыз әдебиетіне қатысты мың құбылып жеткен әңгімелер жинаусыз жатыр.