Дене шынықтыру пәніне арналған баяндама

Тоғызқұмалақ ойынының ережелерін жаңа тәсілмен үйрету.

Утенбаев Утенбай Абжаппарович

Науайы атындағы жалпы орта мектебінің

Денешынықтыру пәні мұғалімі

Қортынды

1.Сергіту жаттығулары

2.Оқушылардың сұрағына жауап беру

3.Бағалау

4.Үйге тапсырма беру

5.Сабақты қортындылау

Жоспар:

1. Тоғызқұмалақ ойынының атауы туралы бірер сөз 2.Ойын ережелері және танымдық мәні 3 .Ойынның негізгі ережелері 4. Жүріс жасау ерекшеліктері 5. Тұздык алу ережесі 6. «Атсырау» ережесі 7. Ойын ережелерінің танымдық мәні 8. Бағыт мәселесі 9. Отауға бір құмалақ қалдыру 10. Жұптың табысты болуы 11. Тұздық алу ережесі 12 .Тұздықтың ойында бір рет алынуы 13.Маңдайдан және аттас отаулардан тұздықтың алынбауы 14 .Атсырау ережесі және соңгы жүріске мүмкіндік беру 15. Ойнды жазу тәртібі және тоғызқұмалақ әліппесі 16. Жазу тәртібі 17. Тоғызқұмалақ әліппесі 18. Тоғызқұмалақ отауларының аттары және тұздық бағалау көрсеткіштері 19. Ойын бастамалары 20. Ойын ортасы 21. Ойын соңы 22.Қорытынды

Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: тоғызқұмалақ ойыны туралы мағлұмат бере отырып мәтіннің мазмұның ашу.2. Дамытушылық: оқушының шығармашылықпен жұмыс істеуіне ықпал ету, ойлау шеберлігін, сөйлеу мәдениетін жетілдіру, ой-өрісін, дүниетанымын кеңейту, тіл байлығын арттыру сөздік қорын молайту.3. Тәрбиелік: тоғызқұмалақ ойыны арқылы оқушылардың ұлттық ойындарға деген қызығушылығын арттыру және өз елін сүюге тәрбиелеу.

Аңдатпа

Тоғызқұмалақ ойыны тақырыбында жазылған баяндаманың өзіндік ерекшелігі бар. Оқушыларды адалда, иманды, ақыл-ой өрісін дамыту мақсатында оқушыларды тәрбиелеу, ұлттық ойынға баулу арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге болатындығын сурет және слайдтан да баяндаманы көріп тануға болады.

Аннотация

На тему доклада тогызкумалак игра, есть своя специфика. В целях развития, воспитания, что многие достижение результатов рисунков и слайда национального в игру, Веру учащихся оправдай умственных поле учащихся и признать доклад путем приобщения к и.

Аnnotation

On the report тогызкумалак a game, is the specifics. For development, education that many achievement of results of drawings and a slide national in a game, Vera pupils justify intellectual a sex of pupils and to recognize the report by familiarizing to and.

Кіріспе: Әлемнің түкпір-түкпірінде адамзаттың қолымен, ақыл-ойымен жасалған зияткерлік ойындар мыңдап1893 жылы Чикаго қаласындағы көрмелердің бірінде ежелгі кезде адамзаттыңВ.Чемпионның қарқынды жұмыстарынан кейін, оның қатарластары көбейіп, сол жердеОйынды жетілдіру бағытында компьютерлік бағдарламалар жасалып, бірқатар уақыттардан кейінҚазіргі кезде калахтың көптеген елдерде қауымдастықтары бар. Интернетте ойындыАл осы қозғалыс ойындары санатындағы зияткерлік ойындардың бастау көздеріЖоғарыда айтқанымыздай, калах ойыны көптеген ғасырлар бойы ұмытылып калып,Бірақ халық жадында сақталган нәрселер ұмытылмайды екен. Бірде ауыз1 Тоғызқұмалақ ойынының атауы туралы бірер сөз Тоғызқұмалақ – әлемдік мәдениеттің озық үлгілерімен бой теңестіре алатын«Тоғызқұмалақ – қазақтың ерте заманнан келе жатқан спорт ойындарыныңТүркі тілдерінде әр сөздің негізгі мағынасымен қатар, астарлы, тұспалдыШынында ойынның атауы мен мәнін толық түсіну үшін «тоғызқұмалақ»«Құмалақтың не сегіз, не жеті немесе он бір, он«Тоғыз» саны ежелгі түркілерде көптік мағынаға ие болған. БабаларымызАл «құмалақ» сөзі ойынның қойшылар арасында белгілі бір кезеңдердеҚұмалақтың бір қасиеті – оның қозғалысқа бейімділігінде. Оны түр

Тоғызқұмалақ –қазақта кең тараған қызықты ойын түрі. Қаратау қазбаларынының арасынан табылған тас “қазан” осы тоғыз құмалақты еске салады. Бұл ойын Қырғызстан, Монғолия, Қарақалпақстан, Өзбекстан, тіпті алыс шетел қазақтарының арасында тараған. Бас шынықтыратын бұл ойынды біздің ұлттық “шахматымыз” десе де болады. 162 таста ойнатылады. Соңғы деректерге қарағанда,тоғыз-құмалақ ойынының шығу тарихы 4 мың жылдық кезеңді қамтиды. Ал кейбір мамандардың айтуынша, оның пайда болған кезі бұдан да көп уақыт болуы әбден мүмкін. Тоғыз-құмалақ өткен ғасырларда қазақ даласындағы ең кең тараған ойын болатын.

Қазіргі таңда республикада оның жеке қауымдастығы бар, облыс орталықтарында тоғыз-құмалақты үйренемін деушілерге қауымдастықтың бөлімшелері мен үйірмелері ашылған. Бүгінде Қазақстанда осы жұмыстардың ұйытқысы болып отырған танымал бірнеше азаматтар бар. Солардың ішінде тоғыз-құмалақ федерациясының президенті Әлихан Байменов, вице-президенті Сардар Шәріпов пен «Таңғажайып тоғыз-құмалақ» кітабының авторы, тоғызқұмалақтан мемлекеттік жаттықтырушы Мақсат Шотаев деген азаматтардың есімін атау тұрарлық.

Қазақстан тәуелсіздік алған жылдан бері тоғыз-құмалақ жылдан-жылға дамып келеді. Бұл жерде жаңа құрылған тоғыз-құмалақ федерациясының ықпалы зор болып отыр. Бүгінгі таңда осы қауымдастықтың арқасында елдің түкпір-түкпірінде үйірмелер ашылып, тоғыз-құмалақтан жарыстар жиі өткізіліп келеді.

Тоғызқұмалақ ережесі]

Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Ойын тақтасы – 2 қазан, 18 отау, 162 құмалақтан тұрады. Ойын басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған сексен бір құмалақ тиесілі.

Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны – бастаушы, қарымта жүріс жасаған ойыншыны – қостаушы деп атайды. Кейде бастаушы үшін – ақ жағы, қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданамыз.

Тақтаның жазу үлгісіндегі жалпы құрылысы төмендегідей:

отаулар

Қостаушы қазаны (0)

Бастаушы қазаны (0)

отаулар

Берілген диаграммаларда бастаушының отаулары мен ондағы құмалақтар мөлшері үнемі төменгі жағында орналасады.

Жүріс жасау ерекшеліктері]

Жүріс ойыншылар тарапынан кезектесіп жүріледі. Жүрісті кімнің жасайтыны жеребемен немесе қарсыластардың келісімімен анықталады.

1.Жүріс жасау үшін өз жағыңыздағы отаулардың бірінен біреуін орнына қалдырып,

қалған құмалақтарды қолға алып, солдан оңға қарай бір-бірлеп таратамыз. Тарату сәтінде құмалақтар өз отауларымыздан асып кететін болса, қарсыластың отауына таратамыз. Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ санды құмалағы бар отауына түсіп, ондағы құмалақтарды жұп қылса (2, 4, 6, 10, 12), сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып, өз қазанымызға салынады.

Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына түсіп (3 құмалақтан басқа), тақ қылса немесе өз отауымызға түссе, құмалақ ұтып алынбайды.

Мәселен, жоғарыдағы тақтадағы алғашқы жағдайда бастаушы №3 отаудағы 9 құмалағын таратса, соңғысы қарсыласының №6 отауына барып түседі және ондағы 9 құмалақ соңғы құмалақпен 10 болып, ұтып алынады және қазанға салынады.

Сол кезде тақтада төмендегідей жағдай қалыптасады.

отаулар

2.Отаудағы жалғыз құмалақ көрші отауға жүргенде орны бос қалады.

3.Жүріс жасаған кезде отауларға құмалақ салмай немесе 2-3 құмалақ бөліп алып жүруге болмайды.

Тұздық алу ережесі

Тоғызқұмалақ ойынында құмалақтан басқа ойында бір рет қарсыластың отауын ұтып алуға да болады. Оны ежелде – “тұзды үй”, қазіргі тілде – тұздық деп атайды.

4.Тұздық алу үшін жүріс жасаған кезде, қарсыластың екі құмалағы бар отауына

таратқан құмалағыңыздың соңғысын түсіру керек.

Сонда сол отауда қалыптасқан 3 құмалақпен бірге отау да ұтып алынып, ойынның аяғына дейін сіздің меншігіңізге айналады.

Енді жүріс жасалған сайын тұздық алынған отауға түсетін бір құмалақ, міндетті түрде сіздің қазаныңызға салынып отырады.

Тұздық алынған отауға арнайы белгі қойылады. Жазбаша түрде – Х деген шартты таңбамен белгіленеді. Мәселен, төмендегі диаграммаға қарайық.

отаулар

Осы жағдайда қостаушы ойыншы №7 отаудағы 10 құмалағын тарату арқылы, соңғы құмалағын бастаушының №7 отауына түсіріп, ондағы 2 құмалақты үшеу етіп, осы құмалақтарды ұтумен қатар, осы отауға тұздық жариялайды. Сонда төмендегі жағдай қалыптасады.

отаулар

Х

отаулар

Ендігі кезде бүкіл ойын барысында №7 отау – қостаушының меншігіне айналады.

5.Тұздық ойында бір рет алынады және №9 отаудан ешқашан алынбайды.

6.Тұздық аттас отаулардан алынбайды.