Дисграфиясы бар балалармен логопедиялық жұмыс бағыттары

ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРУ МЕКТЕП ЖАҒДАЙЫНДА ДИСГРАФИЯСЫ БАР БАЛАЛАРМЕН ЛОГОПЕДИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ ПРИНЦИПТЕРІ МЕН БАҒЫТТАРЫ

Дисграфия жалпы білім беретін мектеп оқушыларында басқа ауытқушылыктар арасында жиі кездесетін тіл кемістігіне жатады. Ол оқушылардың жазуды, ана тілінің грамматикасын меңгеру барысында үлкен кедергі жасайды. Жазбаша сөйлеуді игеру процесінің ауытқушылыгы қазіргі кезде әртүрлі аспектілерде қарастырылады: клиникалық, психологиялық, нейропсихологиялық, психолингвистикалық, педагогикалық (А.Р. Лурия, Т.В. Ахутипа, Л.Н. Ефименкова, А.Н. Корнев, Р.И. Лалаева, Р.Е. Левина, Е.А. Логинова, Н.А. Никашина, Л.Г. Парамонова, И.Н. Садовникова, Л.Ф. Спирова, О.А. Токарева, М.Е. Хватдев, С.Н. Шаховская, А.В. Ястребова және т.б.).

Жазудың бұзылысы (дисграфиясы) өз тарапынан орфографияны игерудің (О.П. Азова, Р.И. Лалаева, Л.Г. Парамонова, И.В. Прищепова), тұрақты үлгермеушілікке, баланың тұлғалық калыптасуының ауытқушылығына әсерін тигізеді.

Р.Е. Левина өз жұмыстарында атап көрсеткендей жалпы білім беретін мекемелерінің бастауыш сынып оқушыларының үлгірмеушілігі ауызша және жазбаша сөйлеу тіліндегі ауытқушылықтар, дұрыс оку және сауатгы жазуын меңгеруге қиындык туғызуда кең тараған себептерінің бірі болып табылады деген. Мектептің бірінші сыныбынқа қабылданған балалардың кейбірінде сөз қорынын аздығы, сауатгылық құрылымы мен сөйлем байланыстарының ауытқушылығы, дыбыс айту кемшіліктері, фонематикапық қабылдауының толыққанды еместігі байқалады. Аталған сөйлеу тілінің ауытқушылықтарының барлығы баланың оқу бағдарламасын игеруіне теріс ықпалын тигізеді. Жалпы мектептегі логопедиялық жұмыстың мақсаты уақытылы, дер кезінде төменгі сынып балаларының тіл кемістігін байқап, оны жоюдың нәтижесінде үлгірмеушіліктің алдын алу болып табылады. Дисграфиясы бар балалармен заманауи әдістерді пайдаланып төменде аталған кағидаларды басшылыкка алып жүйелі түрде жұмыс жүргізу қажет. Түзету жұмысының негізгі қағидалары:

- сақталған анализаторларға сүйене отырып жұмыс жасау (толық дамыған анализаторларды жүзеге асыру);

- алдын ала ауызша тілін дамыту (жазбашадан бұрын);

- баланың психологиялық ерекшелігін ескере отырып жұмыс жүргізу;

- ойлау әрекеттерін кезектілікпен қалыптастыру (жеңілден ауырға біртіндеп көшу);

- тапсырмалармен сөздік материалдарды біртіндеп күрделендіру;

- жүйелік қағидасы;

- онтогенетикалық кағидасы.

Тіл кемістігі механизмінің әр түрін ескере отырып, өз зертгеулерін логопедияның осы саласына арнаған Р.И. Лалаева, И.Н. Ефименколар, мектептегі логопедиялық жұмыстарда қолданылып жүрген түзету жұмыстарының әдістемелерінің алуан түрін ұсынады. Мектептерде логопедиялык жұмыстар 4 кезеңде жүргізіледі.

Бірінші кезенде мектепке қабылданушылардың ауызша сөйлеудің алдын ала сараптамасы жүргізіледі. Балалардың артикуляциялық құрылғыларының күйін, сөйлеудің дыбыстық және фонематикалық тұстарын, сөз қорының деңгейін, лексика - сауаттылық құрылымын, сөз саптау және сөз талдау қабілетін, жазу және оқу қабілетін байқау.

Екінші кезеңде ой - өрісін дамытуға, талдауға, жинақгауға, салыстыруға, жалпылалауға дайындық жұмыстары жүргізіледі. Балалардың дыбыстаудағы қателіктерін түзеуге, дыбысгарды кабылдауды тәрбиелеуде сабақ құрылымын және түзету жұмыстарын ұйымдастыру. Бұл кезеңде алуан түрлі ойындар, жұмбақгар, ребустар, кроссвордтар, әріптік лабиринттер, логопедиялық лото және т.б. қолданылады.

Үшінші кезеңде балалардың жазу және сөйлеу ауытқушылықгарын жоюға бағытгалған түзету жұмыстары жүзеге асырылады. Түзету - логопедиялық сабақтар әр түрлі формада жүргізіледі.

Баланың тұлғалық ерекшеліктерін ескере отырып, оның көзқарасына, эмоциялық байланысын нактылап, спецификалық ауытқушылықгарын жоюға бағытгалған жаттығулар жинактамасын қарастырып, оны жүзеге асыру жеке сабақгарда жүргізіледі.

Шағын топтарда ұжымдық жұмыстар қабілеті, тындау қабілеті және логопедті есту, берілген жаттығу- ларды орындауы тәрбиеленеді.

Топтық дәрістерде жекелеп, шағын топтардағы сабақгардағы материал, өзіндік жұмыс істеу барысында тереңдетіліп белсендіріледі.

Логопедиялық жұмыстың төртінші кезеңінде оқушылардың тіл дамуыньщ мониторингісі жасалынып, түзету сабактарының ықпалы зерделенеді.

Бұл бағытгардың әрқайсысында сабақ барысында қолдануға болатын, жұмыс кезеңдері ерекше белгіленген тапсырмалар мен жатгығулар түрлері ұсынылады.

Қазіргі кезеңде жазбаша сөйлеу тілінің бұзылу мэселесімен шұғылданған авторлардың көпшілігі дисграфияны түзету логопедиялық жұмыс барысында баланың сөзсіз функцияларын дамытуға ерекше көңіл бөледі. (Н.И. Садовникова, И.В. Прищепова, Л.Г. Парамонова). Сол бағыттағы жұмыстарға толығырақ тоқталайық.

Кеңістік пен уақыттың кезектілігін анықтауға арналған жаттығулар сөздің дыбыстық, буындық және морфемдік құрылымын талдауға негіз болады. Сонымен қатар уақыт туралы ұғымдарын дамыту сөз қорын белсендетуге және етістіктің шартгарын түсінуге бағытын тигізеді. Кеңістікті бағдарлау жұмысы өзара тығыз байланысты екі бағытга жүргізіледі:

- өз денесін бағдарлау, оң, сол дене мүшелерін ажырату;

- қоршаған кеңістікті бағдарлау;

Қоршаған ортаны бағдарлау жұмысын жүргізу барысында онтогенезде кеңістікті қабылдау және түсінігін ескеру қажет.

Алдымен бала оң - сол қолын білуі қажет, соның негізінде дене мүшелерінің оң солын айыра бастайды.

Одан кейін жалпы кеңістікті білдіретін ұғымдарды қалыптастыруда жеңіл схемаларды пайдалану тиімді. Ол үшін мынадай тапсырмаларды қолдануға болады:

Логопед кеңістікті білдіретін сөздерді айтады. Мысалы: астында, үстінде, төмен т.б. бала соған сәйкес суретті схемамен табады.

Уақытты бағдарлауын дамытуда негізгі жұмыс бақыттары: уақыт өлшемі турапы негізгі түсінігін анықгау, адамның жас мөлшері, әртүрлі іс-әрекеттің, болған уақиғаның кезектілігін бақылау және анықгау, сөз қорын молайту, белсендіру. Суреттерді жыл мезгілінің кезектілігімен ретгеу. Жыл мезгілдеріне сөйлем құрау.

Жазбаша сөйлеу тілі бұзылған балаларда көріп қабылдау, көргенін есте сақтау оптикалық ұқсас формаларды ажырату қиындықтары кездеседі. Бұл киыншылықтарды түзету жұмысы мынадай бағыттарда жүргізіледі:

° Көріп қабылдауын және танымын қалыптастыру;

° Көріп есте сақгауын дамыту;

° Көріп талдау мен жинақгауын дамыту;

° Заттарды көріп тану және қабылдауын дамыту үшін төмендегідей тапсырмаларды пайдалану қажет;

Алдымен ондай тапсырмалар заттарды танып қабылдауға беріледі, содан соң сондай тапсырмаларды әріптерді танып, қабылдауға беріледі. Бұл бағытта әртүрлі төмендегідей тәсілдерді қолдануға болады:

әр түрлі шрифты (баспа, жазба) әр түрлі көлемде берілген әріптерді салыстыру, тану;

контур бойынша әріптерді жазу;

бірінің үстіне бірі түскен әріптерді оқу;

қисық орналасқан әріптерді оку т.б.

Мысалы:

Бір әріпті басқа әріптердің арасынан табу.

Керісінше бейнеленген әріптердің арасынан дұрысын табу.

Қол моторикасының жоғары деңгейі баланың мектепке деген психологикалық дайындығын, ақыл кіргенін түсіндіреді. Қол моторикасын артгыруға арналған ойындар мен жаттыулар баланың тілінің дамуына да әсерін тигізеді. Бала саусақтарымен әр түрлі жаттығулар орындап, үлкен жетістіктерге жетеді және баланы сурет салуға үйретеді, ары қарай жазуға да көмектеседі. Егер баланың саусақтары шапшаң жұмыс жасап, иілгіш болса жазуы да әдемі болады. Тіл дамыту жұмысы қол арқылы жүруі тиіс. Сонда ғана соғұрлым үлкен жаттығу болады. Балаға тапсырмалар қызықты және түсінікті болуы керек. Баланың қол қимылын дамьпу үшін әр түрлі әдіс тәсілдерді пайдалануға болады

- әр саусақпен тасты, шарикті айналдыру

- алақандарымызды жұмып ойын ойнау (таңертең тұрдык - ашылу, кешке ұйқтадық - жабылдық) - екі қолдың саусактарымен «Жүру» үстелмен, алдымен ақырын, біреу ұрлану, содан кейін тез жүгіріп келуі.

Жаттығу алдымен оң қолмен, содан кейін сол қолмен.

- жеке бір сауеақгы көрсету, содан соң екеуін ары қарай үш, төрт, бес

- барлық қолдың саусақтарымен үстелді соғу

- қолдың басымен фонарик жасау

- қол соғу: ақырын, қатты, әр түрлі әрекетке