Дүниетану сабағында диалогтік оқыту әдістері

«Бостандық орта мектебі» КММ

Мақала:

Дүниетану сабағында диалогтік оқыту модулін қолдану

Дайындаған: Серкебаева Г.А.

бастауыш сынып мұғалімі

2015 жыл

«Тіршіліктің негізі қарым-қатынас пен диалогқа орнығады: басқаның ойымен, пікірімен, көзқарасымен санасу, бөтенді түсіне білу, өзінді оның орнына қоя білу –осы қасиеттердің бәрі де әлеумет ахуалын белгілейтіндігі даусыз тұжырым. Өмірде ең керекті білім (білік, дағды, машық, құзырлылық) – қоғамда қарым-қатынас құра білу, басқа адамдармен тіл табысу.» [2, 108] – деген сөзде жеке тұлғаны оқу мен тәрбиелеудің бір мақсаты ашылған. Себебі өз ойын еркін жеткізе алатын, дәлел келтіріп, маңызды сөйлей алатын адам басқалардан тәуелді болмайды. Сондықтан тізбектелген сабақтар топтамасында бағдарламаның «Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер» модулінен диалогтық оқыту әдісін таңдап алдым. Осы әдісті таңдап алудағы басты себеп бұл әдіс барлық сабақтың кез келген кезеңінде қолданылады. Осы әдістің маңызды ролі сөзсіз.

«Адамның шыңайы өмірін сөзбен құрастырудың жалғыз ғана адекваттық формасы болып ешқашан аяқталмайтын диалог танылады. Өмір өз табиғаты бойынша диалогтық құбылыс. Өмір сүру дегеніміз диалогқа қатысу: сұрау, тыңдау, жауап беру, келісу және т.с.с.» (М.Бахтин) [2, 109]. Орыс жазушының сөзіне сүйеніп, диалогқа түсу, оны құра білу әр адамның өміріне қажетті әрекеттердің бірі екені сөзсіз. Менімше әр мұғалім оқушыларын өз ойын жеткілікті түсіндіріп, сөздердің сиқырлы күшін қолдана білуге үйретуі керек.

Выготскийдің оқытудағы сөздің, сөйлеудің негізгі рөлі туралы пікірі эмпириялық зертшылардың оқуына соншалықты әсер ететінін айтады. Барнс оқытудың мұғалімді селқос тыңдағанда ғана мес, вербалды құралдарды қолдану нәтижесінде, яғни сөйлесу, талдау және дәлелдеу барысында жүзеге асатынын көрсетті. Кейінірек Мерсер және Ходжкинсон (2008) зерттеулері Барнстың ертеректегі жұмысына негізделе құрылып, оқыту барысындағы диалог атқаратын негізгі рөлге назар аударуды мақсат етеді. Қазірдің өзінде сыныптағы оқушылардың бірлескен сұхбаты үлкен пайда келтіретіндігін көрсететін жеткілікті дәлелдер бар. Олар:

Оқушылардың тақырып бойынша өз ойларын білдіруіне мүмкіндік береді;

Басқа адамдарда түрлі идеялардың болатындығын оқушылардың түсінулеріне көмектеседі;

Оқушылардың өз идеяларын дәлелдеуіне көмектеседі;

Мұғалімдерге оқушыларды оқыту барысында олардың оқушылары қандай деңгейде екендігін түсінуге көмектеседі. [1, 39]

Мерсер (2005) құрдастар тобындағы өзара қарым­қатынас оқуда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Оқушылар жұпта немесе топтарда жұмыс істегенде, олар «мұғалім – оқушы» сұхбаты түріндегі өзара іс­қимылға қарағанда мейлінше «симметриялы» болып табылатын өзара іс­қимылға тартылады, осылайша, негізделген дәлелдерді әзірлеуде және қадағаланатын оқиғаларды сипаттауда түрлі мүмкіндіктерге ие болады. Тіл – тәжірибені ұжымдық қабылдаудың негізгі құралы. Негізінде, білім алу диалог арқылы беріледі де, оқушылардың сыныптық жұмыстағы өзара байланыс пен келісушілікті қабылдау деңгейін білдіретін қызметтің диалогпен қалайша жанасатынына байланысты болады. Мұғаліммен және басқа оқушыламен әңгімелесу­–оқушының қызмет белсенділігін қамтамасыз ететін және түсінігін дамытатын маңызды құрал. [1, 29]

Диалогті зерттеген Мерсердің айтуынша диалогтің үш түрі бар. Ол: әңгіме-дебат, топтық әңгіме, зерттеушілік әңгіме.

Көптеген талқылаулар, әдетте, әртүрлі әңгіме түрлерінен құралады. Мерсердің айтуынша, ұжымдық түсінумен білім беруге қол жеткізу аясындағы табысты талқылауларда әңгімелесудің зерттеушілік түрі басымдыққа ие болады.

Зерттеушілік әңгіме жүргізілу үстінде:

1) әркім ақылға қонымды мәлімет ұсынады;

2)әркімнің идеясы пайдалы ретінде бағаланғанымен, мұқият бағалау жүргізіледі;

3) қатысушылар бір­біріне сұрақ қояды;

4)қатысушылар сұрақ қояды және айтқандарын дәлелдейді, осылайша әңгіме де дәлелдеме «көрінеді»;

5)топтағы қатысушылар келісімге жетуге тырысады (олар келісімге келуіде, келмеуі де мүмкін, ең бастысы – келісімге ұмтылу) [1, 40бет]

Дүниетану сабағында мен зерттеушілік әңгімені оқушыларға жаңа тақырыпты түсіндіру кезеңінде қолданамым. Себебі оқушылар заттар мен тағамдарды иіскеп, дәмін көріп, сипап, әр түрлі дыбыстарды тану арқылы зерттеу жүргізде, өз сезімдері арқылы тақырыппен танысып, әр мүшенің қызметін түсіне алады. Топтарда өз ойларымен бөлісіп, бір-бірінің ойларын толықтырып, ортақ ойда тоқталды. Оның тиімділігін тексеру мақсатымен зерттеу жүргіздім. Зерттеу нәтижелері сабақта диалогтің маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Зерттеу жұмыстарына мен С деңгейлі оқушыларды тартуға тырыстым, себебі, оларға кітаптан оқып немесе басқалардан алғанынша өз тәжірибесінен өткізгені тиімді екені көрінді. Олардың сабаққа деген қызығушылығы артып, түсінгенің басқа оқушыларға жеткізуге тырысты. Мысалы: «Көз – көру мүшесі» сабағымда мен көздің қызметі мен маңыздылығын жеткізу үшін зерттеу жұмысын қолдандым. Тақтаға екі оқушыдан шығарып, әр түрлі заттарды сипаттау тапсырмасын бердім. Бір оқушының көзі байланып тұрды, ал екіншінікі – ашық. Нәтижесінде көзбен көрген оқушы затын толығымен сипаттай алды. Оның түрін, түсін, пішіні мен көлемін айтып шықты, ал көзі байлаулы оқушы тек қолмен сипап алу арқылы заттың көлемі мен пішіні