«Дүниетану сабағында оқушылардың табиғатты зерттеу дағдыларын қалыптастыру әдістері» /әдістемелік құрал/

«Дүниетану сабағында оқушылардың табиғатты зерттеу дағдыларын қалыптастыру әдістері»

/әдістемелік құрал/

(әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған)

Автор: Абай облысы білім басқармасы

Ақсуат ауданыбілім бөлімі

«Өкпеті орта мектебі»коммуналдық мемлекеттік мекемесінің

бастауыш сынып мұғалімі Жумадилова Айгуль Токтасыновна

Бұл әдістемелік құрал бастауыш сынып оқушыларының табиғатты зерттеу дағдыларын қалыптастыруға арналған. Дүниетану сабағында табиғатты бақылау, тәжірибелер жүргізу, зерттеу жобаларын орындау сияқты тиімді әдістер қарастырылады. Сондай-ақ, оқушылардың қызығушылығын арттыратын ойын, практикалық тапсырмалар және топтық жұмыс түрлері ұсынылады.

Әдістемелік құралда:

•Табиғатты зерттеу әдістері (бақылау, тәжірибе, модельдеу, салыстыру);

•Жергілікті жердің табиғатын зерттеуге арналған практикалық тапсырмалар;

•Дала, орман, су қоймалары экожүйесін оқыту тәсілдері;

•Экологиялық тәрбие беру әдістері;

•Оқушылардың зерттеушілік дағдыларын дамытуға арналған тапсырмалар,өзіндік жұмыстар ,тестер қамтылған.

Бұл құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне, тәрбиешілерге және білім берушілерге оқыту процесін қызықты әрі тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.

Мазмұны

КІРІСПЕ

1-БӨЛІМ. ТАБИҒАТТЫ ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ ӘДІСТЕРІ

1.1. Бақылау әдісі: табиғи нысандарды жүйелі түрде бақылау

1.2. Тәжірибе жасау әдісі: қарапайым ғылыми тәжірибелер жүргізу

1.3. Салыстыру және талдау әдісі: табиғат құбылыстарын зерттеу

1.4. Модельдеу әдісі: табиғи процестерді қарапайым модельдеу

1.5. Карта және диаграммаларды қолдану әдісі

2-БӨЛІМ. ТАБИҒАТТЫ ЗЕРТТЕУГЕ АРНАЛҒАН ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТАР

2.1. Ауа райын бақылау және күнделік жүргізу

2.2. Өсімдіктер мен жануарларды зерттеу тапсырмалары

2.3. Топырақтың құрамы мен қасиеттерін анықтау тәжірибесі

2.4. Су және оның қасиеттері бойынша зерттеу жұмыстары

2.5. Жергілікті экожүйені зерттеу жобалары

3-БӨЛІМ. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТӘРБИЕ ЖӘНЕ ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУ

3.1. Табиғатты қорғауға баулу әдістері

3.2. Қалдықтарды сұрыптау және қайта өңдеу тәжірибелері

3.3. Қызыл кітапқа енген өсімдіктер мен жануарларды зерттеу

3.4. Орманды, суды және топырақты қорғауға арналған шаралар

3.5. Экологиялық жобалар мен мектепішілік экобелсенділік

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОСЫМШАЛАР

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың табиғат туралы ғылыми-танымдық түсініктерін қалыптастыру маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Дүниетану пәні арқылы бастауыш сынып оқушылары қоршаған әлемді зерттеп, экологиялық сананы қалыптастырады. Осы орайда, табиғатты зерттеу әдістерін тиімді қолдану оқушылардың қызығушылығын арттырып, зерттеушілік дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

Бұл әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған көмекші құрал ретінде дайындалды. Ол оқушылардың табиғатты зерттеу дағдыларын қалыптастыруға, табиғи құбылыстарды түсінуге және қоршаған ортаны ғылыми тұрғыда тануға бағытталған.

Әдістемелік құралдың мақсаты

Бастауыш сынып оқушыларының табиғатты зерттеуге деген қызығушылығын арттыру, зерттеушілік қабілеттерін дамыту және қоршаған ортаға деген жауапкершілік сезімін қалыптастыру.

Міндеттері:

•Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістерімен таныстыру;

•Оқушылардың бақылау, талдау, салыстыру және тәжірибе жүргізу дағдыларын дамыту;

•Қоршаған ортаны қорғауға бағытталған экологиялық білім беру;

•Дүниетану сабағында қолданылатын интерактивті және ойын әдістерін ұсыну;

•Мұғалімдерге зерттеу сабақтарын ұйымдастыруға арналған әдістемелік нұсқаулықтар беру.

Өзекті мәселелер:

•Оқушылардың табиғи құбылыстарды түсіну деңгейінің төмендеуі;

•Экологиялық мәдениеттің жеткіліксіз қалыптасуы;

•Бастауыш сыныпта зерттеушілік дағдыларды дамытудың қажеттілігі;

•Сабақ барысында дәстүрлі әдістердің басым болуы және инновациялық әдістерді енгізу қажеттілігі;

•Оқушылардың табиғатқа қызығушылығын арттыру үшін зерттеу жұмыстарының аз қолданылуы.

Күтілетін нәтижелер:

•Оқушылар табиғатты зерттеудің әртүрлі әдістерін меңгереді;

•Зерттеушілік дағдыларын қалыптастырып, тәжірибелік жұмыстарға қызығушылығы артады;

•Қоршаған ортаға ұқыптылықпен қарау дағдылары қалыптасады;

•Мұғалімдер дүниетану сабақтарын қызықты және тиімді өткізе алады;

•Оқушылардың функционалдық сауаттылығы артып, ғылыми көзқарасы дамиды.

Бұл әдістемелік құрал бастауыш сынып мұғалімдеріне дүниетану пәнін оқытуда тиімді құрал бола алады. Ол оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, олардың табиғатты ғылыми тұрғыдан зерттеуіне мүмкіндік береді.

1-БӨЛІМ. ТАБИҒАТТЫ ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ ӘДІСТЕРІ

1.1. Бақылау әдісі: табиғи нысандарды жүйелі түрде бақылау

Бақылау әдісі – табиғатты зерттеудің ең қарапайым әрі тиімді тәсілдерінің бірі. Ол оқушылардың қоршаған ортадағы өзгерістерді байқау, салыстыру, талдау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастырады. Бақылау арқылы оқушылар табиғи нысандардың ерекшеліктерін түсініп, олардың даму заңдылықтарын анықтай алады.

Бақылау әдісінің маңызы

•Оқушылардың зейінін дамытуға көмектеседі.

•Қоршаған ортаға деген қызығушылығын арттырады.

•Табиғи нысандар мен құбылыстар туралы нақты мәліметтер алуға мүмкіндік береді.

•Ғылыми зерттеу дағдыларының алғашқы қадамдарын қалыптастырады.

Бақылау әдісінің түрлері

1.Қысқа мерзімді бақылау – белгілі бір құбылысты немесе нысанды қысқа уақыт аралығында қарастыру (мысалы, таңертең шықтың пайда болуы).

2.Ұзақ мерзімді бақылау – табиғаттағы өзгерістерді белгілі бір уақыт аралығында зерттеу (мысалы, өсімдіктің өсуін бақылау).

3.Жүйелі бақылау – күнделікті немесе белгілі бір уақыт аралығында қайталанып отыратын бақылау (мысалы, ауа райын күнделікке жазып отыру).

4.Салыстырмалы бақылау – екі немесе одан да көп табиғи нысандарды салыстырып бақылау (мысалы, екі түрлі өсімдіктің жапырақтарының ерекшеліктерін анықтау).

Бақылау әдісін ұйымдастыру жолдары

•Оқушылардың назарын табиғи нысандарға аудару: мысалы, сабақта өсімдіктер мен жануарлардың ерекшеліктерін көрсету.

•Бақылау күнделігін жүргізу: оқушылар бақылаған құбылыстарын жазып, суретін салып немесе диаграмма құрастырады.

•Топтық және жеке бақылау жұмыстарын ұйымдастыру: оқушылар табиғатты зерттеу барысында топпен немесе жеке жұмыс жасайды.

•Қорытынды жасауға үйрету: оқушылар бақылау нәтижелерін талдап, логикалық қорытындылар жасайды.

Практикалық тапсырмалар

1.Ауа райын бақылау – оқушылар күн сайын температураны, желдің бағытын, бұлттылық деңгейін күнделікке жазып отырады.

2.Өсімдіктің өсуін зерттеу – әр апта сайын өсімдіктің ұзындығын өлшеп, өзгерістерін жазу.

3.Құстарды бақылау – мектеп ауласында кездесетін құстардың түрлерін анықтап, олардың мінез-құлқын сипаттау.

4.Жыл мезгілдерінің өзгерісін бақылау – әр маусымдағы табиғаттың ерекшеліктерін салыстыру.

Бақылау әдісі бастауыш сынып оқушылары үшін табиғатты зерттеудің тиімді тәсілі болып табылады. Оқушылар қоршаған ортаны мұқият бақылап, табиғи құбылыстардың себеп-салдарын түсінуге үйренеді. Бұл әдіс олардың танымдық белсенділігін арттырып, зерттеушілік дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

1.2. Тәжірибе жасау әдісі: қарапайым ғылыми тәжірибелер жүргізу

Тәжірибе жасау әдісі – оқушылардың табиғаттағы құбылыстарды тереңірек түсінуіне көмектесетін маңызды зерттеу тәсілдерінің бірі. Бұл әдіс арқылы оқушылар өз бетімен ғылыми бақылаулар жүргізіп, себеп-салдарлық байланыстарды анықтайды, болжам жасап, оның дұрыстығын тәжірибе жүзінде тексереді.

Тәжірибе жасау әдісінің маңызы

•Оқушылардың ғылыми ойлау қабілетін дамытады.

•Қоршаған ортаны терең зерттеуге мүмкіндік береді.

•Оқушылардың белсенділігін арттырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады.

•Ғылыми зерттеу дағдыларын қалыптастырады.

•Оқыту процесін қызықты әрі тиімді етеді.

Тәжірибе жасау кезеңдері

1.Мәселені анықтау – қандай табиғи құбылысты немесе нысанды зерттеу керектігін белгілеу.

2.Болжам жасау – құбылыстың немесе нысанның өзгеруін алдын ала болжау.

3.Тәжірибені жоспарлау – қандай материалдар мен құралдар қажет екенін анықтау.

4.Тәжірибені жүргізу – белгіленген жоспар бойынша зерттеу жүргізу.

5.Нәтижені талдау және қорытынды жасау – алынған нәтижелерді жазып, салыстыру.

Қарапайым ғылыми тәжірибелер үлгілері

1. Өсімдікке жарықтың әсерін зерттеу

Мақсаты: өсімдіктің өсуіне жарықтың маңызын анықтау.

Құралдар: екі гүл өсіретін ыдыс, топырақ, су, бір өсімдікті жарыққа, екіншісін қараңғы жерге қою.

Болжам: жарық жеткілікті болса, өсімдік жақсы өседі.

Қорытынды: жарық өсімдіктің фотосинтез процесі үшін қажет екенін дәлелдеу.

2. Су булана ма?

Мақсаты: судың булану процесін зерттеу.

Құралдар: екі стакан су (біреуі ашық, біреуі қақпақпен жабылған).

Болжам: ашық стакандағы су тезірек буланады.

Қорытынды: су булануы үшін ауаға тікелей жанасуы қажет.

3. Өсімдіктің тамыры суды сіңіре ала ма?

Мақсаты: өсімдіктің суды қалай сіңіретінін бақылау.

Құралдар: ақ түсті гүл немесе пияздың жас сабағы, боялған су.

Болжам: боялған су өсімдіктің тамыры арқылы сіңіп, сабаққа жетеді.

Қорытынды: өсімдіктер су мен қоректік заттарды тамыры арқылы алады.

4. Ауаның бар екенін қалай дәлелдеуге болады?

Мақсаты: ауаның көрінбейтін болғанымен, кеңістікті толтыратынын анықтау.

Құралдар: пластик бөтелке, су, стақан.

Болжам: егер бөтелкені суға батырсақ, ішіндегі ауа сыртқа шығады.

Қорытынды: ауа көзге көрінбейді, бірақ ол бар және кеңістікті толтырады.

Тәжірибе жасау әдісін ұйымдастырудың тиімді жолдары

•Оқушыларға өз бетімен тәжірибе жасауға мүмкіндік беру.

•Тәжірибеге қажетті құралдарды алдын ала дайындау.

•Нәтижелерді жазып, оларды сыныпта талқылау.

•Оқушыларға өз болжамдарын тексеруге жағдай жасау.

•Тәжірибеден кейін қорытынды жасатып, олардың тұжырымдарын тыңдау.

Тәжірибе жасау әдісі оқушылардың ғылыми ойлау қабілетін дамытып, дүниетану пәнін қызықты әрі түсінікті етеді. Қарапайым тәжірибелер арқылы оқушылар табиғи құбылыстарды өз көздерімен көріп, зерттеу жұмыстарын жүргізу дағдыларын қалыптастырады.

1.3. Салыстыру және талдау әдісі: табиғат құбылыстарын зерттеу

Салыстыру және талдау әдісі – табиғаттағы нысандар мен құбылыстардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға көмектесетін маңызды зерттеу тәсілі. Бұл әдіс арқылы оқушылар әртүрлі табиғи объектілерді зерттеп, олардың негізгі белгілерін, даму заңдылықтарын және өзара байланыстарын түсінеді.

Салыстыру және талдау әдісінің маңызы

•Оқушылардың аналитикалық ойлау қабілетін дамытады.

•Табиғат құбылыстары арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды анықтауға үйретеді.

•Оқушыларға өздігінен қорытынды жасау дағдыларын қалыптастырады.

•Зерттеушілік қабілеттерін жетілдіріп, ғылыми негізделген шешімдер қабылдауға үйретеді.

Салыстыру және талдау әдісінің кезеңдері

1.Зерттелетін нысандарды анықтау – оқушылар салыстыратын табиғи объектілер немесе құбылыстар таңдалады.

2.Белгілерін анықтау – салыстыру үшін қандай белгілер маңызды екенін айқындау (түсі, пішіні, құрылымы, мінез-құлқы және т.б.).

3.Салыстыру жүргізу – екі немесе одан да көп нысандардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау.

4.Талдау және қорытынды жасау – алынған мәліметтерге сүйене отырып, тұжырымдар жасау.

Салыстыру және талдау әдісін қолданудың мысалдары

1. Жыл мезгілдерін салыстыру

Мақсаты: әр жыл мезгілінің ерекшеліктерін анықтау.

Қолдану: оқушылар күз бен көктемді салыстырып, ауа райы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіндегі өзгерістерді сипаттайды.

Қорытынды: әр мезгілдің өзіндік ерекшеліктері бар, бірақ олар бір-бірімен өзара байланысты.

2. Өсімдік түрлерін салыстыру

Мақсаты: өсімдіктердің құрылысы мен ерекшеліктерін анықтау.

Қолдану: ағаш пен шөптесін өсімдіктерді салыстыру (мысалы, қайың мен қияр өсімдігін).

Қорытынды: өсімдіктер әртүрлі болғанымен, оларды тамыры, сабағы, жапырағы, гүлі сияқты ортақ белгілер біріктіреді.

3. Жануарларды салыстыру

Мақсаты: жануарлардың тіршілік ету ортасына бейімділігін зерттеу.

Қолдану: үй жануарлары мен жабайы жануарларды салыстыру (мысалы, ит пен қасқыр).

Қорытынды: үй жануарлары адамдардың көмегінсіз өмір сүре алмайды, ал жабайы жануарлар табиғи ортаға бейімделген.

4. Табиғи және жасанды нысандарды салыстыру

Мақсаты: табиғи және адамның қолымен жасалған нысандардың айырмашылығын түсіну.

Қолдану: өзен мен жасанды су қоймасын салыстыру.

Қорытынды: өзен табиғи жолмен пайда болады, ал су қоймасы – адамның әрекеті арқылы жасалған.

Талдау әдісін қолдану

Талдау – күрделі табиғи құбылыстарды жеке бөліктерге бөліп қарастыру және олардың өзара байланысын анықтау.

Талдауға арналған тапсырмалар:

1.Жапырақтың құрылысы қандай бөліктерден тұрады? (жапырақтың пішіні, түсі, мөлшері, құрылымы талданады)

2.Бұлттың түрлерін талдау және олардың ауа райына әсерін анықтау.

3.Судың үш күйін (қатты, сұйық, газ) талдап, олардың қасиеттерін сипаттау.

4.Жануарлардың қоректену түрлерін талдау (шөпқоректілер, жыртқыштар, бәрін жейтіндер).

Салыстыру және талдау әдісін ұйымдастыру жолдары

•Кесте немесе диаграмма қолдану – салыстыру нәтижелерін жүйелеуге көмектеседі.

•Суреттер мен иллюстрациялар пайдалану – оқушылар визуалды түрде айырмашылықтарды анықтай алады.

•Практикалық бақылау жүргізу – оқушылар табиғи нысандарды өз көзімен көріп, салыстырады.

•Жұптық немесе топтық жұмыс ұйымдастыру – оқушылар бірлесіп зерттеу жүргізіп, талдау жасайды.