Дүниежүзінің саяси картасы бойынша география конспектісі

Дүниежүзінің қазіргі саяси картасы, оның қалыптасу кезеңдері.

Саяси картаның негізгі нысандарына геокеңістік, аумақ, шекара жатады. Геокеңістік - бұл географиялық қабықшаның шеңберіндегі географиялық объектілер мен құбылыстардың өмір сүру түрі, ал философиялық тұрғыдан алғанда кеңістік уақыт пен материямен бірлесе болатын тіршіліктің әмбебап түрі. Аумақ ұғымы кеңістікпен салыстырғанда белгілі бір географиялық координаттарға байланыстылығымен, нақтылығымен ерекшеленеді. Ол құрлықтың табиғи ерекшеліктерімен және адамның іс әрекетінің нәтижесінде жасалған қасиеттері мен қорларын қамтитын бөлігі.

Жалпы елдің аумағы- бұл белгілі бір мемлекеттің тәуелсіз басқаратын жер шарының бөлігі. Елдің аумағының құрамына оның шекарасының шеңберіндегі құрлықтың, судыңжәне құрлық пен судың үстіндегі ауа кеңістігінің бөлігі кіреді.

Мемлекеттік шекаралардың ерекше түрі - бұл мемлекеттік құрылыс, ұлттық ерекшелік, кедендік бақылау, сыртқы сауда ережелері т.б. жағдайлармен реттелетін саяси экономикалық шекара. Шыққан тегі мен өмір сүру ұзақтығына байланысты шекараның келесідей түрлері бар: антецеденті немесе қабаттасқан шекаралар, ол аудандардың қоныстануы мен дамуына дейінгі болған шекара, ал субсеквенті шекаралар ол аумақ қоныстанғаннан кейінгі жүргізілген шекара жатады. Олар қазіргі уақыттағы көптеген елдердің шекаралары.

Мемлекеттің аумағының негізгі проблемасы бұл мемлекеттік шекараны белгілеу. Оның өзі үш кезеңнен өтеді:

а) Аллокация – көрші елдермен аумақты бөлісу туралы саяси келісімге келу.

б) Делимитация – ел шекарасы картада нақтыланады.

в) Деморкация – бұл сол аумақта жерде шекараны белгілеу және өте дәл карталарға салу ( 1см:100 000 масштабы нақты көрсетіледі)

Кейбір жағдайда редеморкация немесе шекараны қайта қарап белгілеуде болуы мүмкін. Мемлекеттік шекараның атқаратын функциялары: саяси, қорғаныс, әскери стратегиялық.

Жалпы мемлекеттік шекара көрші ел мен арадағы құқықтық- заңдық, экономикалық, әлеуметтік функцияларды шектейтін сызық болып табылады. Сонымен бірге мемлекеттік шекара барьерлік және контактылық қызмет атқарады.

Барьерлік элементтер шекарадан өткенде құжат тексеру, кедендік бақылау, ерекше жағдайларда экономикалық, адамдар қатынасын толық бөгеу түріне дейін жүргізіледі

Контактылық элементтері мүмкіндігінше көрші елдермен байланысты дамытуға бағытталған.

Аралас режимді аумақтарға континентальді шельф және экономикалық аймақ жатады.

Континенталді шельф, ол үш түрлі белгісімен ерекшеленеді: 1- мемлекеттік аймаққа шектей орналасады, 2- тереңдігі 2000 метрге дейін, 3- қорларын техникалық тұрғыдан өндіруге болатыны. Континенталды шельфтің сыртқы шекарасын анықтауда формула ұсынылған ол теңіз құқығы Конвециясының түсіндіруі бойынша, шекара жағалаудан 350 мильден артық болмау керек немесе 2500 метрлік изобатадан 100 мильдік қашықтық шеңберінде болуы тиіс. Жалпы қазіргі уақытта көптеген теңіз жағалауындағы елдердің теңіз шекарасы жағалаудан 3-12 мильдік қашықтықтық шеңберден аспайды. Теңіз жағасындағы мемлекет континентальді шельфте табиғи қорларды барлауға, игеруге және қолданылуға құқылы, бірақ теңіз акваториясына иеліктік құқығы жоқ..Қоғамның геокеңістіктегі саяси қалыптасуының негізгі нәтижесі- бұл геосаясаттық жүйелердің пайда болуы. Жалпы алғанда қоғамдық-географиялық ғылымдарда дәстүр бойынша әлемдегі аса ірі геосаясаттық жүйе «Әлемнің саяси картасы» категориясымен анықталады. Қоғамның саяси іс әрекетімен геокеңістіктің бір-біріне әсері мен тәуелділігінің тұрғысынан қарағанда әлемнің саяси картасы ғаламдық геосаяси жүйенің қалыптасуын білдіреді.

Кез-келген геосаяси жүйе өзінің элементтері ретінде, құрылымының сипатын ашатын геосаяси қатынастардың субъектілерінен және объектілерінен тұрады.

Әлемнің саяси картасы елдердің осы заманғы әлемдегі орнын, мемлекеттік құрылысын және басқару түрін көрсетеді. Оған соғыстардың, мемлекет аралық келісім шарттардың, бір мемлекеттердің ыдырап, екінші мемлекеттердің құрылуы, мемлекеттік құрылыс және басқару түрінің ауысуы, мемлекеттердің және олардың астаналарының аталуының өзгеруі, астанасының ауысуына т. б байланысты жоғарғы өзгергіштік тән.

Әлемнің саяси картасындағы барлық әр түрлі өзгерістер сапалық немесе сандық сипатқа ие.

Сапалық өзгерістер елдің тәуелсіздігін алуына немесе оны жоғалтуына, саяси – мемлекеттік басқару түрінің және елдің әкімшіліктік-аумақтық құрлысының өзгерісіне, халықаралық ұйымдардың және одақтардың құрылуы мен ыдырауына, саяси режимнің және саяси-партиялық жүйінің ауысуына байланысты.

Сандық өзгерістерге мемлекетке жаңадан ашылған немесе соғыстың нәтижесінде басып алған аумақтарды қосып алуына, елдің бірігуі немесе ыдырауы және басқа елдермен аумағының кейбір бөліктерін компенсациялық негізде ауыстыруы жатады.

Осы заманғы саяси үрдістердің мәні сандық өзгерістердің, көбінесе сапалық өзгерістерге орын беруінде.

Осы заманғы әлемнің саяси картасының қалыптасуы – ұзақ мерзімдік тарихи үрдістің бүкіл әлемдік тарихтың әр түрлі кезеңдеріндегі қоғамның экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани дамуының нәтижесі және оның дамуында ежелгі, орта ғасырлық және жаңа, ең жаңа кезеңдері бар.

1.Ежелгі кезең алғашқы мемлекеттердің түрлерінің қалыптасуынан біздің дәуіріміздің V- ші ғасырына дейін созылды. Оған қоғамдық құрылыстың құл иеленушілік түрі сәйкес болды. Осы уақыт Ежелгі Египет, Карфаген, Ежелгі Грекия, Ежелгі Рим тағыда басқа алғашқы мемлекеттердің дамуы мен қирау кезеңі. Олар әлемдік өркениеттің дамуына үлкен үлестерін қосты.

2.Орта ғасырлық кезең V-XV – ды қамтиды. Қалыптасқан феодалдық дәуір мемлекеттің саяси функциясын күрделендірді. Әлемнің саяси картасының аумақтық-саяси қарама-қайшылықтарға қарамастан елдер арасындағы интеграциялық тенденциялар байқалады. Ол Еуропа, Оңтүстік Батыс, Орталық және Оңтүстік Азияда ірі монархиялық мемлекеттердің құрылуына себепші болды. Аймақтардың байланысы нығайып, ішкі рынок қалыптасты. Осы кезеңде Рим империясы Византия, Англия, Испания, Португалия, Киев Русьі сияқты мемлекеттер болды.

Ұлы географиялық ашылулар әлемнің саяси картасын елеулі өзгертті. Олар жекелеген өркениеттің бейтарап дамуын тоқтатты. Португалия, Испания сияқты алғашқы колониялды мемлекеттер қалыптасты.

3.Жаңа және ең жаңа кезең. Жаңа кезең XV-XVI ғасырларда басталып 1-ші дүниежүзілік соғысқа дейін созылды. Осы уақытта әлемде капитализм туындап, көтеріліп, бекіді. Ол Еуропалық колониялды экспансияның басталуына себепші болып, әлемдік шаруашылықтық байланыстарды кеңейтті. Испандықтар мен португалдықтардан кейін басып алушылық саясатты Англия, Франция, Нидерланд, Германия, соңынан АҚШ жүргізді. Империялық басқыншылықтың көлемі кеңейіп саяси картаның жиі өзгеруіне себепші болды. Ол әсіресе XIX-XX ғасырда аса тұрақсыз болды, себебі жетекші елдердің арасында әлем аумағын бөлу үшін күрес қарқынды жүрді. 1890 жылдары Ұлыбританияны ығыстырып АҚШ пен Германия жетекші экономикалық елге айналды. Бұл әлемді бөлісу үшін күресті ушықтырды. XX-дың басында Африка аумағының 90 %-ы, Азия аумағының – 57 %-ы, Америка аумағының -27 % және Австралия мен Мұхит елдерінің 100 % аумағы әлемдегі 10 ел – метрополияның колониясы болды. Аса ірі колониялық жүйелер ( жартылай колонияны қоса алғанда) Британдық және Француздық болды.Ең жаңа кезең әлемдік саяси картаның 1-ші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде қалыптасуынан қазіргі уақытқа дейін жалғасуда. Оны бірнеше геосаяси кезеңдерге бөлуге болады.

Бірінші кезең Еуропаның саяси-географиялық өзгерістерін қамтыды. Германия көршілес елдерге олардан бұрын тартып алған жерлерін қайтаруының нәтижесінде аумағының 13 %-н жоғалтты.…