Дүниежүзілік табиғат ресурстары бойынша география конспектісі

Дүниежүзілік табиғат ресурстарының географиясы.

Географиялық орта деп адамзаттың тарихи даму кезеңіне және кәсіптік әрекетіне тікелей қатысатын Жер табиғатының бөлігін айтамыз. Географиялық орта- қоғамның дамуы мен әрекетінің қажетін өтейтін өмір сүру ортасы, ресурстардың аса маңызды көзі болып табылады, сонымен бірге адамдардың рухани әлеміне, олардың денсаулығына және көңіл күйіне әсер етеді.

Табиғи қорлар дегеніміз- қоғамның өндірістік қарым- қатынастарының, өндіргіш күштерінің дамуына сәйкес өндірісте қолданылатын табиғи ортаның жағдайлары мен құрамдас бөліктерінің жиынтығы. Табиғи ортаның элементтерінің «табиғи қорлар» ұғымына кіргізетін негізгі белгілерге жататындар: 1) Қоғамдық қажеттілік немесе табиғаттың қандайда бір элементтерінің қолданылуына экономикалық қажеттілік.

2) Табиғаттың құрамдас бөлігін өндірісте қолдануға техникалық мүмкіндіктің болуы.

3) Табиғи орта мен оның құрамдас бөліктерінің зерттелу деңгейі.

Шаруашылық тұрғыдан жіктеу ресурстарды пайдалану әдістерінен және бағыттарына туындайды. Олар: жалпы және мамандандырылған, салалық және құрамдас бөліктерден тұрады. Өнеркәсіптік өндірістің негізін құрайтын жер, минералдық, су, рекреациялық, биологиялық және т.б. ресурстар болып қарастырылады.

Топырақ жамылғысы барлық тірі табиғат пен адамның ауыл шаруашылығы шикізатын өндіретін негізгі базасы. Жер шарындағы жер қорының 33 % ауыл шаруашлылығы жерлері, оның жалпы ауданы соңғы кездегі мәліметтер бойынша 4 млрд 783 млн гектар, ал құрылықтың қалған бөлігі тау, батпақ, құм т.б. Ауыл шаруашылығы жерлері егіншілік, көп жылдық ағаштар, табиғи шалғындар мен жайылымдықтарды құрайды. Осы кезеңде әлемде ауыл шаруашылығы жерлерінің 28 % егіншілік жерлер, ал қалған бөлігі мал шаруашылығында пайдаланылады.

Жіктелуі бойынша минералды қорлар- рудалы (қара және түсті металдар), отын (көмір, мұнай,газ,т.б.), рудалы емес- (химиялық немесе агрономиялық-күкірт, фосфор, калий, құрылыс материалдары- құм, мрамор, глина, бағалы тастар- рубин, изумуруд, аметист, бирюза).

Су тірі ағазлардың тіршілігі үшін қажетті негізгі фактор.Адамның тіршілігі де және барлық шаруашылықты іс әрекеті де су қорларын пайдаланумен тікелей байланысты.Жер шарындағы су қорларының көлемінің 96% әлемдік мұхитта, ал қалған су қорлары жер асты суларының, мұздықтардағы судың, өзендер мен көлдердің үлестеріне келеді. Негізінен адамның іс әрекетіне, өміріне қажетті тұщы су ресурстары. Ол Жер бетіндегі тіршілікті сақтап қалу үшін өте маңызды. Тұщы судың көлемі гидросфераның 2% құрайды. Тұщы су қоры біркелкі таралмаған.

Адамзат тарихындағы ең алғашқы су электр стансылары XIX ғасырдың соңында Германиядағы Неккар өзені мен Ұлыбританиядағы Темза өзендерінде салынған.

Дүниежүзіндегі елдердің табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілу дәрежесі әркелкі. Табиғат ресурстарымен қамтамасыз етілу көрсеткіші алуан түрлі ресурстардың қор мөлшерінің арақатынасымен және оның пайдаланылу ауқымымен байланысты. Дүниежүзілік шаруашылықтың күрделі жүйесінде және еңбектің халықаралық үлестірілуінде экономикасы дамыған елдер, негізінен, тұтынушы болса, ал дамушы елдер — шикізат ресурстарын өндіруші әрі экспорттаушы болып табылады. Дегенмен көптеген жоғары дәрежеде дамыған елдер де ресурстардың ірі қорына ие, олар кейбір ресурс түрлерін өндіруден әлемдік жетекші болуы да мүмкін. Жалпы алғанда, осы айтылғандай дүниежүзілік экономикада мамандану бір жағынан, дүниежүзіндегі елдердің тарихи және әлеуметтік-экономикалық даму деңгейімен, екінші жағынан, жекелеген ресурс түрлерінің Жер шарындағы таралу ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Ресурстардың көпшілігі дамушы елдердін, аумақтарында орналасқан. Дүниежүзіндегі табиғат ресурстарының тендестігі, олардың корлары, жағдайы және пайдалану болашағы қосымшадағы 4-кестеде көрсетілген. Осы кестеде теңдестіктің маңызды құрамына жеке-жеке тоқталамыз.

Энергетикалық ресурстар. XIX ғасырдың басына дейін негізгі энергетикалык ресурс түрі — ағаш болып келді. Содан соң оның маңызы біртіндеп темендей бастады да, көмірді кеңінен пайдалану байқалды. Дегенмен көмірдің басымдылығы ұзаққа созылмады, себебі оның орнына мұнай мен табиғи газ игеріліп пайдаланылды. Қазіргі замандағы жалпы дүниежүзілік отын қорлары бірінші кезекте көмір қорынан (жылу өндіру мүмкіндігінің 60%-ына дейін), мұнай мен газдан (шамамен 27%) тұрады (2-қосарбеттегі картаны қараңдар). Жалпы әлемдік өндірісте сұраныс басқандай: көмірге шамамен 30%, ал мұнай мен газға 67%-дан артық. 2000 жылы дүниежүзіндегі шынайы мұнай қоры 140 млрд т (жалпы барланғаны 250—300 млрд т) деп анықталған. Оның ішінде ОПЕК (мүнай экспорттаушы елдер ұйымы) елдерінің үлесіне өндірілген мүнай корының 77%-ы тиесілі болды. Дүниежүзілік табиғи газ қоры 146 млрд м3 деңгейінде анықталған. Оның ішінде ОПЕК елдерінің үлесіне табиғи газ корының 41%-ы тиесілі (косымшадағы 14-кестені караңдар).

Егер артық айтсақ дүниежүзілік мұнай қоры 200—300 жылға жетеді, ал шындығында колда бар мұнай қоры тек бірнеше жылға ғана жетуі мүмкін. Өйткені мүнай өндіру көлемі жыл сайын артып отыр. Мысалы, 1960 жылдары мүнай мен газ конденсатын өндіру мелшері шамамен 1 млрд т, ал табиғи газ ендірісі 5 трлн м3 болған. Ал 2000 жылы бүл көрсеткіштер тиісінше 3,5 млрд т жонө 23 трлн м3-ге жеткен (косымшаны карандар).

Мұнай өндірудің анықталған қоры казіргі кезде дүниежүзі деңгейінде жалпы 40 жылға жетеді деп болжам жасалуда. Бұл көрсеткіш ОПЕК елдері бойынша орташа есеппен 77 жылды құрайды. Сонымен қатар аса ірі ендіргіш елдерде керсеткіш қорлардың қамтамасыз етілуіндегі орташа деңгейінен жоғары. Мысалы, бұл көрсеткіш Сауд Арабиясында шамамен 80 жыл Кувейт пен Біріккен Араб Әмірлігінде…