Экология және біз тақырыбындағы ғылыми жұмыс

Мектеп директоры: Директордың Әдістеме бірлестік

Ешмуратова Ж оқу ісі жөніндегі жетекшісі

Нәлібаев Қ Зулфибекова А

Авторлық бағдарлама

Экология және денсаулық

11- сынып

Биология пәнінің мұғалімі

Зулфибекова Айжаркин Накипбековна

Мұғалім жайлы мәлімет

Аты-жөні: Зулфибекова Айжаркин Накипбековна

Білімі:Жоғары

Бітірген оқу орны: ОҚМУ

Еңбек өтілі:16

Санаты: жоғары

Мекен-жайы: ОҚО, Жетісай ауданы, Тың ауылдық округі, №64 «Мақталы»

Мазмұны

Түсінік хат................................................................................................................5

Курс мақсаты...........................................................................................................6

Курстың маңыздылығы..........................................................................................7

Курс міндеттері:......................................................................................................8

Бағдарлама мазмұны...............................................................................................9

Жылдық жоспар.....................................................................................................10

Адам ағзасына физикалық факторлардың әсері.................................................12

Инфрақызыл және ультракүлгін сәулелердің әсері...........................................15

Электромагниттік сәулелер..................................................................................18

Ядролық қаруды қолданудың әсері.....................................................................21

Ағзаның жылу реттелуіне ауаның физикалық қасиеттері................................24

Ағзаның метеотропты реакциясы........................................................................27

Адам ағзасына қысымның әсері...........................................................................30

Дыбыстың адам ағзасына әсері............................................................................33

Ауа ластануының адам ағзасына әсері................................................................36

Көлікпен ластану...................................................................................................39

Су көздерінің химиялық ластануы......................................................................42

Топырақтың ластануының адамға әсері.............................................................45

Канцерогенді заттар..............................................................................................48

Микотоксиндер.................. ...................................................................................51

Тыңайтқыштардан қоректену өнімдеріне түсетін компоненттер....................54

Азық-түліктегі пестицид қалдықтары.................................................................57

Азық өнімдерінің ыдыстан,ораған материалдардан,инвентардан,жабдықтаудан ауысатын қоспалармен ластануы..............................................61

Диоксиндер...........................................................................................................66

Алкогольдің ағзаға әсері.....................................................................................68

Онкологиялық аурулардың алдын алу..............................................................71

Денсаулықты жақсартуда дұрыс тамақтанудың маңызы................................73

Тағам сапасы мен денсаулық.............................................................................77

Тиімді тамақтанудың 12 ұстанымы..................................................................79

Емдік тағамдар....................................................................................................81

Емдік ашығу........................................................................................................83

Ағзадағы су теңгерімі.Судың сапасының ағзаға әсері..................................86

Адамның денсаулығын сақтауда кальций мен микроэлементтердің

маңызы..................................................................................................................88

Тағамдық қоспалардың зиянды әсері.................................................................90

Фитотерапия.........................................................................................................97

Аромотерапия.......................................................................................................99

Апитерапия...........................................................................................................101

Ағзаны сауықтырудың және рухани байытудың шығыстық әдістері............103

Рефлексотерапия..................................................................................................107

Олимпиада тапсырмалары - 11 сынып..............................................................112

Сөзжұмбақ "Қошқармүйіз".................................................................................120

Сөзжұмбақ "Алабұға"..........................................................................................121

Сөзжұмбақ "Құстар" ...........................................................................................122

Қолданылған әдебиеттер....................................................................................123

Түсінік хат

Бүгінгі таңда білім беру саласын жеке тұлғаны дамытуға бағыттау,оқыту мазмұнының құрылымына жаңаша қарауды талап етеді.Күтілетін нәтижеге бағытталған жаңа білім беру жүйесі білім мазмұнын меңгеру үрдісінде оқушылардың құзыреттіліктері мен өмірлік дағдыларының қалыптасуын,оларды әлеуметтендіруді қамтамассыз етеді.

Адам – биосфераның құрамдас бөлігі және оның жемісі. Адам алғаш рет пайда болғаннан өзінің айналасындағы табиғатқа тікелей тәуелді болып өмір сүреді.

Жер бетінде таралған барлық ағзалар бір-бірімен тығыз байланыста болады және олар өздерінің айналасындағы орта жағдайларымен де үнеиі қарым-қатынаста тіршілік етеді. Тіршіліктің осындай өзара байланысы ұзақ кезеңдер ішінде бірте-бірте қалыптасқан және ол белгілі бір табиғи заңдылықтарға бағынады. Осының нәтижесінде ғаламшарда күрделігі әр түрлі экологиялық жүйелер пайда болған.

Соңғы жылдары Қазақстандағы демографиялық көрсеткіштер төмендеді,бала туу мен халықтың табиғи өсімі азайды,өлім мен аурушаңдық артты.Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының анықтауы бойынша денсаулықты нығайту-бұл тәндік,зерделік және әлеуметтік жағдайды жақсарту арқылы жаңғырту процестерін жүзеге асыру.Жас ұрпақтың салауатты өмір салтын және экологиялық құзыреттілігін қалыптастыруда қолданбалы курс маңызды роль атқарады.

Қолданбалы курс 34 сағатқа негізделген.

Курс мақсаты:

- Салауатты өмір салтын ынталандыру;

- Ана мен баланы қорғау;

- Нашақорлық пен темекі және ішімдік тұтынудың алдын алу;

- Тағамның сапасын жақсарту;

-Экологиялық мәдениеті мен құзыреттіліктерін қалыптастыру;

Соңғы он жылдықтықтарда техногенді сипаттағы зиянды заттармен биосфераның ластануы байқалады.Тірі организмдер мен адам денсаулығына ең қауіптілеріне ксенобиотиктер-радионуклеотидтер,ауыр металдар қосылыстары,органикалық қосылыстар – ДДТ,инсектоцидтер,гербицидтер,пестицидтер,дәрілік және косметикалық заттар,күкірт пен көміртегінің диоксидтері,нитраттар,нитриттер,тағамдық зиянды қоспалар және т.б. жатады.

Білім алушылардың экологиялық құзыреттілігін нәтижелі қалыптастыру, оқу-танымдық үрдісін құзыреттілік тұрғыдан ұйымдастыру курстың басты мақсаты болып табылады.

Курстың маңыздылығы

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өзінің барлық Жолдауларында мемлекеттің мықты болуы білім мен ғылымды дамытуға байланысты екенін айтып келеді. Осы жолы да: «ХХІ ғасырдағы дамыған ел дегеніміз белсенді, білімді және денсаулығы мықты азаматтар. Бұл үшін біз не істеуіміз керек? Біріншіден, барлық дамыған елдердің сапалы бірегей білім беру жүйесі бар. Ұлттық білім берудің барлық буынының сапасын жақсартуда бізді ауқымды жұмыс күтіп тұр»,- деген еді.

Курсты меңгерту барысында оқушылардың теориялық білімдерін практикада сынауға мүмкіншілік беріліп, іскерлік, ізденгіштік, еңбексүйгіш қасиеттері қалыптасады,оқушылардың танымдық және интеллектуалдық қабілеттерін дамытады,оқушының жеке қызығушылық мүмкіндіктерін ашады.

Курс міндеттері:

Оқушылардың экологиялық құзыреттілігін қалыптастыруда таным белсенділіктерін арттыру;

Экологиялық білім саласындағы теория мен практиканы ұштастыру;

Оқушылардың бірнеше бағыттағы –интеллектуалдық, адамгершілік, эстетикалық, экономикалық,экологиялық т.б білімінің,біліктілігінің,көзқарастарының интеграцияланған жүйесі ретінде қарастырылатын жеке тұлғалық көзқарастары мен құндылықтар арасында өзара байланыс;

Концептуалды ойлау қабілеттерін дамыту;

Оқу үдерісін ұйымдастыру

-. Курсқа қызығушылықтарын арттыру;диалогтік әдіс-зертеушілік әңгіме т.б

- Топтық жұмыстар, ұжымдық әрекеттер арқылы ,яғни үйрену мен үйрету тек өзара белсенді әрекеттерге негізделген қарым-қатынас арқылы жүзеге асырылады.

- Бағалауда қалыптастырушы бағалауды қолдану

Күтілетін нәтижелер:

Сабақта алған білімдерін күнделікті өмірде қолдана біледі.

Танымдық қабілеттері дамиды.

Экологиялық мәдениеттері мен құзыреттіліктері қалыптасады.

Қоршаған ортаға сауатты қарым-қатынас жасау дағдыларын үйренеді

Бағдарлама мазмұны

І. Қоршаған ортаның физикалық факторларының адам денсаулығына әсері. 8 сағат

Адам ағзасына физикалық факторлардың әсері.Инфрақызыл және ультракүлгін сәулелердің әсері.Электромагниттік сәулелер.Ядролық қаруды қолданудың әсері.Ағзаның жылу реттелуіне ауаның физикалыққасиеттерінің кешенді ықпалы. Ағзаның метеотропты реакциясы

Адам ағзасына қысымның әсері.Дыбыстың адам ағзасына әсері.

ІІ. Қоршаған ортаның химиялық факторларының адам денсаулығына әсері. 12 сағат.

Ауа ластануының адам денсаулығына әсері.Көлікпен ластану.Су көздерінің химиялық ластануы.Топырақтың ластануының адамға әсері.Канцерогенді заттар.Микотоксиндер.Тыңайтқыштардан қоректену өнімдеріне түсетін компоненттер. Азық-түліктегі пестицид қалдықтары.Азық өнімдерінің ыдыстан,ораған материалдардан,инвентардан, жабдықтаудан ауысатын қоспалармен ластануы.Берік органикалық қосылыстар. Диоксиндер. Алкогольдің ағзаға әсері. Онкологиялық аурулардың алдын алу.

ІІІ. Дұрыс тамақтануды қалыптастыру дағдылары. 8 сағат

Денсаулықты жақсартуда дұрыс тамақтанудың маңызы.Тағам сапасы мен денсаулық.Тиімді тамақтанудың 12 ұстанымы.Емдік тағамдар.Емдік ашығу.Ағзадағы су теңгерімі.Судың сапасының ағзаға әсері.Адамның денсаулығын сақтауда кальций мен микроэлементтердің маңызы.Тағамдық қоспалардың зиянды әсері

IV. Сауықтырудың дәстүрлі емес әдістері. 5 сағат

Фитотерапия.Аромотерапия.Апитерапия.Ағзаны сауықтырудың және рухани байытудың шығыстық әдістері.Рефлексотерапия.

V. Қорытынды. 1 сағат

Жылдық жоспар

Сабақтың тақырыбы

сағат

мерзімі

І Қоршаған ортаның физикалық факторларының адам денсаулығына әсері.

Адам ағзасына физикалық факторлардың әсері.

Инфрақызыл және ультракүлгін сәулелердің әсері.

Электромагниттік сәулелер

Ядролық қаруды қолданудың әсері.

Ағзаның жылу реттелуіне ауаның физикалыққасиеттерінің кешенді ықпалы.

Ағзаның метеотропты реакциясы

Адам ағзасына қысымның әсері.

Дыбыстың адам ағзасына әсері.

ІІ Қоршаған ортаның химиялық факторларының адам денсаулығына әсері.

Ауа ластануының адам денсаулығына әсері

Көлікпен ластану

Су көздерінің химиялық ластануы.

Топырақтың ластануының адамға әсері

Канцерогенді заттар.

Микотоксиндер.

Тыңайтқыштардан қоректену өнімдеріне түсетін компоненттер.

Азық-түліктегі пестицид қалдықтары

Азық өнімдерінің ыдыстан,ораған материалдардан,инвентардан,жабдықтаудан ауысатын қоспалармен ластануы

Диоксиндер.

Алкогольдің ағзаға әсері

Онкологиялық аурулардың алдын алу.

ІІІ Дұрыс тамақтануды қалыптастыру дағдылары.

Денсаулықты жақсартуда дұрыс тамақтанудың маңызы.

Тағам сапасы мен денсаулық.

Тиімді тамақтанудың 12 ұстанымы

Емдік тағамдар

Емдік ашығу.

Ағзадағы су теңгерімі.Судың сапасының ағзаға әсері.

Адамның денсаулығын сақтауда кальций мен микроэлементтердің маңызы

Тағамдық қоспалардың зиянды әсері

IV Сауықтырудың дәстүрлі емес әдістері.

Фитотерапия

Аромотерапия

Апитерапия.

Ағзаны сауықтырудың және рухани байытудың шығыстық әдістері.

Рефлексотерапия.

V Қорытынды.

Сабақ №1

Сабақ тақырыбы: Адам ағзасына физикалық факторлардың әсері.

Сабақ мақсаты: Жаңа тақырып бойынша толық мағлұмат бере отырып, білім деңгейін тереңдету.

Сабақ міндеті:

оқушылар өз ағзаларындағы күнделікті болып жатқан құбылыстар туралы білімдерін дамытуға ықпал ету

оқушылардың жеке тұлға ретінде қалыптасуы үшін өз ойларын топта және көпшілік ортада жеткізе алуға үйрету;

топпен жұмыс істеу барысында оқушыларды бір-бірінің ойын құрметтеуге және тыңдауға үйрету,

алған білімдерін өмірде қолдана алуға үйрету

Қолданатын модульдер :

Оқыту мен окудағы жаңа әдіс- тәсілдер.

Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау.

Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту және оқу.

Оқытуды басқару және көшбасшылық

Стратегиялық іс-әрекет

Мұғалім іс-әрекеті

Оқушының іс-әрекеті

Дерек көздер

Кіріспе

10 мин

Білу

1.Оқушылармен сәлемдеседі. 2.Психологиялық дайындық

3 Топқа бөлемін.

Әр топ парталарына өз атауларын қоямын

Мұғаліммен сәлемдеседі.

Бір, екі, үш және төрт сөзін қайталау нәтижесінде 4 топ құралады.

А4 қағаздар

Жаңа

сабақтың танысты

рылымы

28 мин

Жаңа сабаққа түсінік береді.

Атмосфера бүкіл әлемнің тіршілік тынысы.Ол жер шары халықтарының ортақ байлығы болғандықтан, оның сапасы, тазалығы адамзат үшін ешнәрсеге тең келмейтін биосфераның құрамдас бөлігі. Оның массасы 5.157х1015 тоннаға дейін. Атмосфера бірнеше қабаттан тропосфера, озон, стратосфера мезосфера термосфера және экзосферадан тұрады. Тропосфера мен озон қабатының тіршілік үшін маңызы ерекше. Атмосфера ауасының шекарасы болмайды. Шекарасы болмайтын атмосфера ауасының ластануы оп оңай әрі ластану барлық жер бетіне тез арада - ақ таралады.Ауаның ластануы табиғаттан және адамның іс әрекетінен болады. Табиғи ластану жанартаулар атқылауынан, тастардың үгілуінен, дауылдан орман, дала өрттерінің әсерінен болады. Атмосфералық ауа үшін ең қауіптісі адам қызметінің нәтижесімен ластану.Ластайтын заттар өндірістен автокөліктен және тұрмыстық қалдықтардан таралады.Осы лас заттар атмосфералық ауаның төменгі қабатына күнде қосылып отырады.Қазақстанда ірі ірі өнеркәсіп орталықтары, зауыттар мен фабрикалар көп шоғырланған қалалар, мұнай газ т.с.с өндірістерді айтуға болады.Оған ғарыш айлағынан ұшатын зымырандар автокөлік санының арта түсуін қоссақ, сонда ауаны негізгі ластаушылар белгілі болады. Ауаға шығатын з

Қорытынды

2 мин

Инсерт –сиратегиясы

Нені үйрендің? Нені үйренгім келеді?Не қызық болды? Не қызық болмады?

Үй тапсырмасы:

Cабақ №2

Сабақ тақырыбы: Инфрақызыл және ультракүлгін сәулелердің әсері..

Сабақ мақсаты: Жаңа тақырып бойынша толық мағлұмат бере отырып, білім деңгейін тереңдету.

Сабақ міндеті:

оқушылар өз ағзаларындағы күнделікті болып жатқан құбылыстар туралы білімдерін дамытуға ықпал ету

оқушылардың жеке тұлға ретінде қалыптасуы үшін өз ойларын топта және көпшілік ортада жеткізе алуға үйрету;

топпен жұмыс істеу барысында оқушыларды бір-бірінің ойын құрметтеуге және тыңдауға үйрету,

алған білімдерін өмірде қолдана алуға үйрету

Қолданатын модульдер :

Оқыту мен окудағы жаңа әдіс- тәсілдер.

Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау.

Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту және оқу.

Оқытуды басқару және көшбасшылық

Стратегиялық іс-әрзеңдері

Мұғалім іс-әрекеті

Оқушының іс-әрекеті

Дерек көздер

Кіріспе

10 мин

Білу

1.Оқушылармен сәлемдеседі. 2.Психологиялық дайындық

3 Топқа бөлемін.

Әртоп парталарына өз атауларын қоямын

Мұғаліммен сәлемдеседі.

Бір, екі, үш және төрт сөзін қайталау нәтижесінде 4 топ құралады.

А4 қағаздар

Жаңа

сабақтың танысты

рылымы

28 мин

Жаңа сабаққа түсінік береді.

Күн сәулесінің радиациясы-күннен шығатын интегралды (бүтін) бірыңғай сәуле ағыны. Физикалық тұрғыдан алғанда күн радиациясы – толқын ұзындығы әр түрлі электромагниттік сәулелер. Олардың жер бетіне жеткенге дейін, атмосфераның әр қабаттарында сіңіру, шашырау және шағылысу салдарынан спектрлік сипаттамасы өзгереді.

Атмосфераның шекарасында:

Ультракүлгін сәулелер-5%

Көзге көрінетін сәулелер-52%

Инфрақызыл сәулелер-43%

Ал жер бетінде:

Ультракүлгін сәулелер-1% толқын ұзындығы 290-400нм

Көзге көрінетін сәулелер-40%, толқын ұзындығы 400-760нм

Инфрақызыл сәулелер-59%, қысқа толқынның ұзындығы 760-1400нм ұзын толқынның ұзындығы 1500-2800нм

Күннің көтерілу биіктігі жоғарылаған сайын күн сәулесінің тіке түсуі көбірек, ал шашырап тарауы азырақ болады. Күн сәулесінің өзгеруіне атмосфералық ауаның тазалығы, ауа - райының жағдайы көп әсер етеді.

Күн сәулелерінің қуаты ағзаға фотобиологиялық әсер етеді. Біріншіден олар фотосинтез процесінің жүруіне ықпал етеді. Екіншіден, күн сәулесінің арқасында біз көру қабілетіне және сыртқы ортаны бағдарлауға мүмкіншілік аламыз. Үшіншіден, күн сәулесінің әсерінен ағзада ақуыздар мен ферменттер ыдырайды, ал кейде зиянды өзгерістер (мутация), қатерлі ісік пайда…