Ескірмейтін ескі сөз бастауыш сыныпқа арналған материал

Бастауыш сыныпБасқаБасқаWord

Sheber Education24 МаусымҚаралды:60Жүктелді:0

Материалда бастауыш сынып оқушыларының назарына ұсынылатын, рухани-тәрбиелік мәні бар мәлімет қамтылған. Ол мұғалімдерге оқушыларға мағыналы ақпарат ұсынуда, тәрбие жұмысын толықтыруда және құндылықтарға негізделген әңгіме ұйымдастыруда пайдалы.

Алдын ала көру

Сатып алмас бұрын бірнеше бетін көре аласыз. Толық нұсқасы жүктегенде — жазусыз, сызықсыз.

Материалдан үзінді

Үсенов атындағы Сабынды орта мектебі

«Ескірмейтін

ескі сөз»

Құрастырған:

Айтжанова Ләйлә Өмірбекқызы

Бастауыш сынып мұғалімі

Мазмұны

Кіріспе...........................................2

Сандардың қасиеттері.......................3

Ескірген сөздер мағынасы.................10

Қазақша өлшемдер..............................6

Қанатты қағидалар..............................15

Кіріспе

Оқушыға сал-дәстүрлік тәрбие беру іс көптеген құралдарды қолдану, әр түрлі әдістерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

Оқушыға салт-дәстүрлік тәрбие берудің тікелей бірінші міндеті-оларды адамгершілікке және жат қылықтар жасаудан сақтандыратын жүйені қалыптастырады.Осындай аса маңызды міндетті жүзеге асыруда оқушыларға «Ескірмейтін есті сөз» кітапшасы ықпал етуге тиіс.Осы кітапшаның екінші міндетіұстазға оқу процесінде жиі қолданылатын терме диктант, көру диктанты,жатқа диктанттарында көп көмек жасайды деуге болады.

Сөзіміздің түйіні-қиыны мен қызығы мол тәрбие жолына және бір көз жіберіп,халық айнаға тағы да қарап өз жолымызды айқындай білсек нұр үстіне нұр деген осы болмақ.

7,9,12,40 сандарының қасиеттері

Жеті саны-халық ұғымы бойынша қасиетті сан. Жеті ата,жеті қазына жеті ғашық,жеті күлше тарату.Осымен байланысты апта күнінің саны да жетеу.Ғарыш әлеміндегі жеті жұлдызда

«Жеті қарақшы» деп атлаған.Жеті санының мәнін аша түсер мақалдар:

«Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі ілім біл»

«Жеті атасын білген ер,жеті жұрттың қамын жер»

Жеті санына байланысты «Жетіген» музыкалық аспабы бар.

Тоғыз санының қасиетіне тоқталар болсақ, ана құрсағында нәресте 9 ай, 9күн өсіп жетіледі. Бұл сан адамның ғұмырында пайда болып, жарық дүниеге келемін дегенге дейінгі уақыт өлшемі.Тоғыз санына қатысты «Тоғызқұмалақ» ойын түрі бар.

Он екі-санының қасиеті өз алдына.Бір жыл 12 айдан тұрады, кейде бұл сан теңеу, яғни тұрақты тіркес ретінде қолданылады. «Он екіде бір гүлі ашылмаған» деген тұрақты тіркес пәк, бейкүнә деген ұғымдарды береді.Әр жылға 12 жануар, хайуанаттар аты берілген.

Қырық санына байланысты оның қасиетін ашар маңыналы тіркестер кең көлемде таралған. «Қызға қырық үйден тиым» дегенде ұғынатымыз қыз әдебіне деген көзқарас.Той жасап қуаныш қызық болар болса қазақ елінің бұрыннан қалыптасқан ұғымында «Отыз күн ойын,қырық күн тойын жасады» деген сөз қолданысы бар.Ер азаматтарға байланысты «Отыздарда бұзған, қырқында қыр аспайды» дейді.

«Қырықтың бірі- Қыдыр» қонағын күтіп алғанда айтады.

Төрт кітап

Тәурат-Мұсаның кітабы.

Зәбүр-Дәуіттің кітабы.

Інжіл-Исаның кітабы

Құран-Мұхаммедтің кітабы

Ырым-тыйым-ұлағат көзі

« Қазақтың ырым-тыйымдары»

« Қазақтың ырым-тыйымдары» 1 Ұнасың ұнамасың Бұзба құстың ұясын.

2 Ұқсама тентек балаға.Пышақтың жүзін жалама

3 Шаршасаң сәл-пәл аялда . Бірақта жерді таянба

4 Құр беталды ермекке, Бос бесікті тербетпе.

5 Жақтыр мейлің жақтырма Нанды жерге лақтырма

6 Жоқ әдетті шығарма Түнде көлден су алма.

7 Адамдарды санама. Түнде айға қарама.

8Ақыл-есін бүтінде. Кісіге қарай түкірме.

9 Ұлттық салттан бүлжыма. Жұма күні кір жума.

10 Дастарханға емінбе Көп алдында керілме.

11 Тірі жанды иықтама, Бейуақытта ұйықтама.

12 Айтқан сөзді бағамда. Күлме кемтар адамға.9 Ұлттық салттан бүлжыма. Жұма күні кір жума.

13 Сүйсінсін жұрт ісіңе. Сақта ата-ғұрпынды.

14 Ешқашан үлкен кісіге. Отырма беріп сыртыңды.

15.Күн батар кезде уйықтамайды

Сандардың қасиеттері

Жеті ұлағат

1 Әлсізге-медет 2 Күштіге-айбарҚұдай (есіркесін) жарылқасын

3 Зарыққанға- айбар. 4 Торыққанға-демеу.Құдайдан тілегенің келсін

5 Асқанға-тосқан 6 Сасқанға- сая.Құдай күлкіден айырмасын

7 Ұрпаққа ұстаз- Ұлыққа Қанжыған майлансын

Жеті жүйелі сөзОрта (орны) толсын

1 Баланың қыбын әке табады.Орны жоғалмасын

2 Қыздың қылығын ана табады. Оң болсын

3 Сөз жүйесін дана табады.Оң талап болсын

4 Рақымсыз шырақ бұзады.Отбасын аман болсын

5 Ұйытқы сүт ұйытадыӨркенің өссін

6 Береке ел ұйытады.Өркенді бол.

7 Ықылас мейірім тудырады.Өзегің талмасын

Жеті түзетуӨмірің ұзақ болсын

1 Темірді от балқытады.Өмір жасын ұзақ болсын

2 Ағашты қоз балқытады.Өз үстіннен тозсын

3 Адамды сөз балқытады. Ұзатып жіберіңіз

4 Болатты көрік қорытадыҰйқын тыныш болсын

5 Қисық қайынды тез түзейді.Ұсынықты бол

6 Адамды сын түзейді.Ұқыпты бол

7 Тағамсыз ат, тұрлаусыз,Ұзағынан (берсін) сүйіндірсін

Адам серттен қайтады.Құтты болсын Құсы құтты болсын.

Жеті жетімҚадамы (қайырлы,құтты) болсын

Тыңдалмаған сөз –жетім.Қоныс (көлікті) жайлы болсын

Киюсіз қалған боз жетімҚаймағы бұзылмасын Қабыл болсын

Зәбүр-Дәулеттің кітабыҚорана-мал,үйіңе-жан толсын

Інжіл-Исаның кітабыҚырқар көбейсін Құдай жарылқасын.

Құран-Мұхаммедтің кітабы Қыдыр дарысын,бақ қонсын.Қолын ұзарсын

Тілектер

Құдай (есіркесін) жарылқасын

Құдайдан тілегенің келсін

Құдай күлкіден айырмасын

Қанжыған майлансын

Орта (орны) толсын

Орны жоғалмасын

Оң болсын

Оң талап болсын

Отбасын аман болсын

Өркенің өссін

Өркенді бол.

Өзегің талмасын

Өмірің ұзақ болсынҚанжыған майлансын

Өмір жасын ұзақ болсын

Өз үстіннен тозсын

Ұзатып жіберіңіз

Ұйқын тыныш болсын

Ұсынықты бол

Ұқыпты бол

Ұзағынан (берсін)сүйіндірсін

Құтты болсын

Құсы құтты болсын

Қадамы (қайырлы,құтты)оң болсын

Құдайдан қайтсын

Қоныс (көлікті)жайлы болсын

Қабыл болсын

Құдай (Алла сақтасын)

Қаймағы бұзылмасын

Қораңа мал,уйіне-жан толсын

Құдай татулық берсін

Қырқар көбейсін

Қазақша өлшемдер

Астын пісуіне байланысты өлшемдері .Халқымызда астын(еттің) пісуіне байланысты уақыт өлшемдері бар.

Ат пісірім---2-3 сағаттық мезгілді білдіретін өлшем.

Ет асым- 2-3 сағат шамасындағы мезгіл өлшемі.

Ет қайнатым-қазанға салған ет қайнатындай мерзім.

Қайнам: қазан, қайнам-қазанның қайнау уақытының өлшемі. Сондай-ақ өте қысқа мерзімді білдіретін «сүт пісірім» өлшемі де бар.

Азық-түлікке қатысты өлшемдер.

1. Бір асым (ет)

2 Бір елі (қазы)

3 Бір жапырақ (ет,нан)

4 Бір тұтам (қазы)

5 Бір уыс (бидай, тары)

6 Бір үгім (тұз)

7 Бір үзім (нан)

8 Бір шөкім (тұз)

9 Бір шымшым (тұз)

10 Жұдырық басындай (ет,қазы)

11 Қайнатым : бір қайнатым (шай)

12 Салым: бір салым (тұз, шай)

13 Турам (ет,нан)

Қашықтық өлшемдерінің атаулары

Өте жақын деген мағынада айтылатын қашықтық өлшемдері

1 Аттам (бір аттам) жер.

2 Берік тастам жер.

3 Иек артпа жер

4 Қозы көген жер

5 Қол (құлаш) созым жер

6 Қырық қадам

7 Тас лақтырым жер

8 Таяқ тастам жер

Сыпайы сөздер

Кешіріңіз Кеш жатып,ерте тұр. Көп бол.

Көріскенше Кеш жарық Көш көлікті болсын Көргенді бол.

Көңілі көтерілсін. Күлкіден айырмасын. Кем болма.

Көңіліңді кір шалмасын Көзің ашылсын. Көйлегің көк, көңілің

тоқ болсын. Күлшашарың көбейсің. Көсегең көгерсін. Қол

жалғап жіберіңіз. Қалағаңынды ал. Қалауы (болсын).Құдайы

қонақпыз. Қайырлы (таң) түн.

Ізетті,сыпайы сөздер.

Мархабат (мархабат етіңіз)

Мың ғанибет

Мың жаса (жүз жаса)

Мәртебелі бол

Мәртебең өссін.

Мақсатына, мұратына жет

Мерейің үстем болсын

Мейірімі қансын

Маңдайына бақ берсін

Мал-жан аман болсын

Малын өріске толсын

Молшылық болсын

Мың болғыр

Нан ауыз ти

Нұр жаусын

Нұры тасысын

Ниетіңе жет

Ниетің оңғарылсын

Нисібелі бол

Несібеге жеткізсін

Иманды бол

Инабатты бол

Игілігіңе ки

Жігіттің жеті қазынасы

Жүрдек аты-жігіт қаны қанаты

Қыран бүркіт-қарым,күші, қуаты

Құмай тазы-бастан берік сенімі

Ақ мылтығы-сөнбес оты,серігі

Алмас кездік-жігіт сұсы һәм мысы

Ау-жылымы-амал, айла,әдісі

Қара қақпан-серті, себі тірліктің

Осы-жеті қазынасы жігіттің

БЕСҚАРУ

Сойыл

Дойыр

Шоқпар

Найза

Жақ-садақ

Бесқаруды батырлардың аң садақ

Бәрі ағаштан жасалыпты байқасақ

Солармен-ақ батыр баба шайқасқан.

Астам алты тіл

Біріккен Ұлттар ұйымының дәйектері алты халықаралық тілде тарайды.

Қытай

Ағылшын

Орыс

Испан

Араб

Француз

Қанатты қағидалар

Бас сұңқар,

тіл сандуғаш,

тіс қайратың

Туыс-тау

қайың-қанат,

нағашы-нар

Кедей-жомарт,

бай-сараң,

мырза-сирек.

Жүйрік-арық,

жабы-семіз,

топырыш-тоқ

Атадан-өсиет,

анадан-қасиет,

астан-кепиет

Шаңырақ-шат,

кереге-кең,

босаға берік.

Атадан-пейіл

анадан-мейір

баладан-қайыр

Дәстүр-дәулетін,

салтын-санан,

ғұрпын-ғұмыр.

Қазақ халқының ырымдары

Қазақ тұзды бейберекет шашпайды. Себебі, «астың иманы тұз», «тұз төгілсе-ырыс төгіледі» дәм шамданады,ас азаяды, «жерге төгілген тұз еріп жоғалғанша сол жерге тұзды төккен адам тұздай ащы тұрмыс кешеді» деп ырымдайды.

Үйге кірген жыланды өлтірмейді. Басына ақ тамызып шығарып жібереді. Себебі, кейбір кездерде періштелер жылан бейнесіне кіріп, жер бетін шарлайды екен. Жыланды сол періште болар деп ойлайды.

Ауылдан атқа мініп аттанғанда,артынан ит ере шықса, қуалап, зорлықпен кері қайтармайды. Өйткені ит-иесінің құты, иесіне опадар. Сондықтан жолаушының артынан ит үрсе, «Жолы болады, сапары оң болады» Ал сол қабағы тарса, бір жайсыз жағдай болар деп үрейленеді. Ондайда сол қабағын сипап «Жамандықтан сақтай гөр!» деп тілейді.

Алыс сапарға шыққанда жолға сары май, тұз алып шықпайды. Оның мәнісі- «жолым сарғайтып,зарықтырмасын тұздай ащы азап шекпейтін» деген ниетті білдіреді.

Қазақтың әдеп-ғұрыптары

Қуанышқа байланысты.

1 Бесікке салу. 5 Бет ашар

2 Шілдехана 6 Наурыз тойы.

3 Тұсау кесер

4 Сүндетке отырғызу.

Қайғыға байланысты

1 Естірту 4 Қоштасу

2 Көңіл айту 5 Сыңсу

3 Жоқтау 6 Ас беру

Жазылымдар

Өзіңізге ыңғайлы жазылымды таңдаңыз

1 күн

BASIC

790₸
/күн

5 ЖИ / күн

Жасанды интеллект арқылы презентация, тест құрастыру мүмкіндігі

17 Құралдар / күн

Рефлексия, кері байланыс, таймер, топқа бөлу т.б инстурменттерге доступ

5 Материал / күн

Сайттағы 106мың материалға доступ.Кез-келген файлды жүктеп алу.

15 Ойындар / күн

Жазылым бойынша ойын жасау лимиті.

Тиімді

1 ай

BASIC

9 990₸
/ай

50 ЖИ / ай

Жасанды интеллект арқылы презентация, тест құрастыру мүмкіндігі

22 Құралдар / ай

Рефлексия, кері байланыс, таймер, топқа бөлу т.б инстурменттерге доступ

100 Материал / ай

Сайттағы 106мың материалға доступ.Кез-келген файлды жүктеп алу.

100 Ойындар / ай

Жазылым бойынша ойын жасау лимиті.

Реклама - жарнама

Сабаққа арналған ойындар

Сабағыңызға арналған интерактивті ойындарды жасанды интеллект арқылы құрастырыңыз! Тақырыпты жазсаңыз ойын бірден дайын болады