Эссе жазудың шарттары мен талаптары, 11-сыныпқа мақала

«Алматы облысы білім басқармасының Еңбекшіқазақ ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесі «Р. Тоқатаев атындағы орта мектеп» КММ

Әдістемелік нұсқаулық тақырыбы:

Эссе жазудың шарттары мен оған қойылатын талаптар

( Мектеп оқушыларына арналған оқу құралы 5-11сыныптар)

Құрастырушы: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Абенова Балауса Муратбековна

2023 оқу жылы

Құрастырушы: Абенова Балауса Муратбековна «Алматы облысы білім басқармасының Еңбекшіқазақ ауданы бойынша білім бөлімі» мемлекеттік мекемесі «Р. Тоқатаев атындағы орта мектеп» КММ-нің «Қазақ тілі мен әдебиеті» пәнінің мұғалімі

Рецензенттер:

Әл-фараби атындағы ҚазҰУ жанындағы Абай ҒЗИ доценті,филология ғылымдарының кандидаты Алдабек Нұргүл Әбдіразаққызы

«И.Шорманов атындағы орта мектеп»КММ-нің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, педагог-зерттеуші Музбаева Зергул Аспандияровна

«Ә.Бөкейханов атындағы қазақ орта мектеп» КММ-нің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, педагог-зерттеуші Қойбасова Назира Кизатбековна

Бұл әдістемелік нұсқаулық эссе жазудың шарттары мен талаптарын түсіндіруге арналған. Нұсқаулықта эссенің құрылымы, жазу мақсаты, пікір білдіру мен дәлелдемелер келтіру жолдары, тілдік стиль және форматтау талаптары көрсетілген. Мұғалімдерге, оқушыларға эссе жазудың тиімді әдістерін үйретуге көмек береді.

Жоспары

Кіріспе 1.1 Эссе ұғымы және оның ерекшеліктері 1.2 Эссе түрлері

2 Негізгі бөлім 2.1 Эссе жазудың құрылымы 2.2 Эссе жазудың кезеңдері 2.3 Эссенің мазмұнына қойылатын талаптар 2.4 Эссенің тілі мен стиліне қойылатын талаптар 2.5 Эссе жазуға арналған тапсырмалар мен үлгілер

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Кіріспе

Қазіргі заман талабына сай білім беру жүйесі оқушының жеке тұлғалық дамуына бағытталып, оның шығармашылық қабілеттерін дамытуға ерекше назар аударып отыр. Осы орайда эссе жазу — оқушының ойлау қабілетін, жеке көзқарасын, сыни және шығармашылық ойлауын қалыптастыруда маңызды құрал болып саналады. Эссе – ойды еркін жеткізу, өз пікірін дәлелдеп айту, өмірлік тәжірибемен ұштастыра отырып пайым жасау шеберлігін дамытатын жазба жұмысы. Бүгінгі таңда эссе жазу тек әдебиет не тіл пәнімен шектелмей, түрлі пәндерде оқушылардың пікірін еркін жеткізуге бағытталған тапсырма ретінде кеңінен қолданыла бастады.Эссе сөзінің өзі француз тілінен аударғанда «ой-толғау», «пікір», «талпыныс» деген мағыналарды білдіреді. Яғни эссе жазу – бұл оқушының белгілі бір тақырыпқа қатысты өз пікірін, көзқарасын еркін, дәлелді әрі сауатты түрде жеткізуі. Ол арқылы оқушының дүниетанымы, өмірлік бағыты, құндылықтары мен ұстанымдары көрініс табады. Сонымен қатар эссе – оқушының өзіндік ойлау, салыстыру, бағалау, қорыту және болжам жасау дағдыларын жетілдіреді.Эссе жазу дағдысын қалыптастыру барысында оқушы тілдік нормаларды сақтай отырып, тақырыпты жан-жақты зерттейді, дәйектер келтіріп, ойды жүйелі, бірізді жеткізуг

2.1 Эссе ұғымы және оның ерекшеліктері

Эссе – автордың белгілі бір тақырыпқа қатысты өз ойын, пікірін, көзқарасын жүйелі түрде жеткізуге арналған шығармашылық жазба жұмысы. Эссе – әдеби, ғылыми және публицистикалық стильдердің тоғысында тұрған, автордың өз ойы мен көзқарасын еркін түрде білдіруге мүмкіндік беретін шығармашылық мәтін. Эссе жанры қазіргі заманғы білім беру жүйесінде, әсіресе оқушылар мен студенттердің сыни ойлау, өзіндік көзқарас білдіру, ой тұжырымдау қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады. Бұл жанрдың басты ерекшелігі – тақырыпты еркін жеткізу, жеке пікір мен көзқарасты дәлелдей отырып жазу. Эссе арқылы адам өз дүниетанымын, өмірлік тәжірибесін, ой-толғамын, эмоциялық күйін жеткізе алады.Эссе ұғымының тарихы өте тереңде жатыр. «Эссе» атауы француз философы Мишель Монтеньнің «Опыттар» (фр. «Essais») атты еңбегінен бастау алады. Ол өз еңбектерінде жеке өмірлік тәжірибесі мен адамзат табиғатына қатысты ойларын қысқа әрі терең талдау арқылы жеткізген. Монтень эсселерінде логикалық дәлелден гөрі, субъективтілік, ассоциациялар мен пайымдаулар басым болды. Кейін бұл жанр ағылшын жазушысы Фрэнсис Бэкон, орыс әдебиетінде Пушкин, Белинский, Чернышевский, кейінірек А. Блок, Д. Мережковский, қазақ әдебиетінде А

2,2. Эссе түрлері және оларға жалпы сипаттама. Эссе – еркін құрылымдағы, автордың белгілі бір тақырыпқа қатысты көзқарасын, ой-толғамын, жеке пікірін білдіретін шығармашылық жұмыс. Эссе жазуда тақырыпты жан-жақты талдап, оған терең үңілу, логикалық дәлелдер келтіріп, нақты мысалдар арқылы өз көзқарасын дәлелдеу маңызды. Эссенің мазмұны мен құрылымына қарай бірнеше түрі бар. Әр эссе түрінің өзіндік құрылымдық ерекшелігі, мақсат-міндеті және жазылу тәсілі болады. 1. Публицистикалық эссе. Публицистикалық эссе – қоғамдық маңызы бар тақырыптарға арналған, автордың өз ойы мен көзқарасын білдіретін, дәлелді түрде жазылған публицистикалық жанрға жақын эссе түрі. Бұл эссе түрінің мақсаты – оқырманға белгілі бір қоғамдық, әлеуметтік, саяси немесе мәдени мәселе бойынша авторлық пікірді жеткізу, оқырманды ойландырып, қоғамдық пікір қалыптастыру. Публицистикалық эссенің басты ерекшелігі – ондағы авторлық ұстаным мен көзқарастың айқын көрінуі. Автор тек ақпарат беріп қана қоймайды, өз пікірін білдіреді, сол арқылы оқырманды белгілі бір ойға жетелейді. Эссенің бұл түрінде көркемдік құралдардан гөрі логикалық дәлелдер, фактілер мен нақты мысалдар маңызды рөл атқарады.Мысалы, экологиялық мәселелер,

2. Әдеби эссе. Әдеби эссе – көркем шығармаларға негізделген, автордың әдебиетке, әдеби тұлғаларға немесе көркем бейнелерге деген көзқарасын, әсерін, түйген ойы мен сезімін сипаттайтын эссе түрі. Бұл жанр көркем әдебиетке сүйене отырып, оқырманға терең эстетикалық әсер қалдыруды көздейді.Әдеби эсседе автор белгілі бір әдеби шығармаға талдау жасап қана қоймай, сол туындыдан алған рухани әсерін, эмоционалдық қабылдауын, көркем бейнелер мен авторлық стильге деген көзқарасын білдіреді. Эссенің бұл түрі тек қана әдеби сын емес, сонымен қатар жеке пікір мен ой толғаудың көрінісі болып табылады.Мысалы, Абайдың поэзиясы, Мұхтар Әуезовтің прозасы, немесе Шыңғыс Айтматовтың шығармаларындағы адамгершілік мәселелері – әдеби эссенің тақырыбына айнала алады. Мұндай эсседе оқушы немесе жазушы белгілі бір образдың тереңдігін, авторлық идеяны, уақыт пен кеңістік аясында туындаған әлеуметтік мәнмәтінді өз көзқарасы негізінде ашады. Әдеби эссенің құрылымы кіріспе, негізгі бөлім және қорытындыдан тұрады. Кіріспеде автор қарастырылатын туындыны немесе тақырыпты таныстырып, өзінің әсерін қысқаша жеткізеді. Негізгі бөлімде көркем шығармадағы негізгі ой, кейіпкерлер, стиль, тілдік ерекшеліктер, автордың ид

3. Рефлексиялық (толғанымдық) эссе Рефлексиялық эссе – автордың өзінің ішкі дүниесі, өмірлік тәжірибесі, сезімі, ойы мен көзқарасын бейнелейтін шығарма. Мұнда тұлғалық даму, өзін-өзі тану, өмірлік мән мен құндылықтарға деген көзқарас көрініс табады. Бұл эссе көбіне педагогикалық процесте оқушылардың немесе студенттердің жеке дамуын бақылау мақсатында қолданылады. Рефлексиялық немесе толғанымдық эссе – бұл автордың белгілі бір оқиға, тәжірибе немесе идея туралы ішкі ойларын, сезімдерін және жеке қабылдауын сипаттайтын эссе түрі. Бұл жанр тұлғаның өз-өзіне үңілуі, басынан өткергенін саралауы және сол арқылы өмірлік, танымдық сабақтар түюі арқылы ерекшеленеді.Рефлексиялық эссенің басты мақсаты – автордың өз тәжірибесіне сыни тұрғыдан қарап, сол арқылы не үйренгенін, қандай өзгерістер болғанын және қандай қорытындыға келгенін көрсету. Мұндай эсседе сыртқы жағдайлардан гөрі, ішкі сезім, қабылдау, түсіну, ой түю маңыздырақ болады.Бұл эссе көбіне білім беру процесінде қолданылады. Мысалы, оқушы оқу жылы соңында қандай жетістіктерге жеткенін, қандай қиындықтарды еңсергенін және болашаққа қандай мақсат қойғанын рефлексиялық эссе арқылы сипаттай алады. Сонымен қатар, белгілі бір шараға, тәжі

4. Аналитикалық (талдамалық) эссе Аналитикалық немесе талдамалық эссе – белгілі бір мәселе, оқиға немесе шығармаға талдау жасап, оның мән-мағынасын, себеп-салдарын, құрылымын және маңызын жан-жақты қарастыратын эссе түрі. Бұл эссенің негізгі ерекшелігі – логикалық жүйелілікпен, дәлелдер мен дәйектерге сүйене отырып, терең талдау жүргізуінде.Аналитикалық эссенің басты мақсаты – автордың зерттеу нысанын жан-жақты талдап, оқырманға нақты әрі негізделген пікір ұсыну. Мұнда субъективтілікке қарағанда, объективтілік басымырақ болады. Автор мәселені бейтарап тұрғыда қарастырып, түрлі көзқарастарды сараптап, өз тұжырымын дәйектер арқылы негіздеуі тиіс.Бұл эссе көбінесе әдеби шығармаларға, тарихи оқиғаларға, әлеуметтік құбылыстарға, ғылыми ұғымдарға қатысты жазылады. Мысалы, Шәкәрім шығармаларындағы адамгершілік идеяларын немесе жаһандану үдерісінің ұлттық болмысқа әсерін талдау аналитикалық эссенің мазмұнына сай келеді.Аналитикалық эссенің құрылымы келесідей:Кіріспе бөлімде талданатын тақырып таныстырылады, зерттеу нысаны мен негізгі сұрақтар қойылады.Негізгі бөлімде мәселе тереңірек қарастырылып, фактілер мен дәйектерге сүйене отырып, бірнеше қырынан талданады. Бұл бөлімде автор өз ұстаны

5. Салыстырмалы эссе. Салыстырмалы эссе – екі немесе одан да көп нысанды (оқиға, шығарма, кейіпкер, құбылыс, теория, ұғым және т.б.) салыстыра отырып талдайтын эссе түрі. Бұл жанрда автор ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтап, солардың негізінде белгілі бір қорытынды шығарады. Салыстырмалы эссе талдау мен салыстыру дағдыларын жетілдіруге, мәселені кең ауқымда қарастыруға көмектеседі.Салыстырмалы эссенің басты мақсаты – салыстыру арқылы зерттеліп отырған нысандардың өзара байланысын ашу, олардың маңызын, ерекшелігін немесе тиімділігін көрсету. Мысалы, екі әдеби кейіпкердің өмірлік ұстанымдарын, екі тарихи оқиғаның себеп-салдарын немесе екі теорияның негіздемесін салыстыру арқылы олардың мәнін тереңірек түсінуге болады.Мұндай эссе құрылымы негізінен екі тәсіл арқылы ұйымдастырылады:Нысан бойынша салыстыру – әрбір салыстырылатын нысан жеке-жеке сипатталып, кейін ұқсастықтар мен айырмашылықтар көрсетіледі.Қасиет бойынша салыстыру – алдымен бір қасиет (мысалы, мақсат, әдіс, салдары) бойынша барлық нысандар салыстырылады, кейін келесі қасиеттерге көшеміз.Эссенің құрылымдық бөліктері:Кіріспе бөлімде салыстырылатын нысандар таныстырылады, салыстыру мақсаты анықталады, негізгі бағыт белг

6. Сын эссе (критикалық эссе) Сын эссе (критикалық эссе)Сын эссе — бұл белгілі бір мәтінге, пікірге, идеяға немесе туындыға сыни тұрғыдан талдау жасап, оны бағалайтын эссе түрі. Мұндай эсседе автор өз ойын нақты дәлелдермен негіздеп, зерттеліп отырған нысанның артықшылықтары мен кемшіліктерін анық көрсетеді. Сын эссенің негізгі мақсаты — объектіні бағалау ғана емес, оны терең түсініп, өз көзқарасыңды дәлелдермен жеткізу.Сын эссе көбіне әдеби шығармаларға, ғылыми еңбектерге, әлеуметтік мәселелерге, көркем фильмдерге немесе өнер туындыларына арналады. Ол автордың өз пікірін ашық айтуымен қатар, объективтілік пен логикалық жүйелілікке де негізделеді. Сын эссенің құрылымы:Кіріспе бөлім – сыналатын туынды немесе идея қысқаша таныстырылады, мәселенің маңыздылығы сипатталады, автор өз ұстанымын білдіреді.Негізгі бөлім – туындыға қатысты аргументтер келтіріледі: жағымды және жағымсыз жақтары, идеялық мазмұны, құрылымы, стилі, қолданылған әдіс-тәсілдер, автордың шеберлігі. Әрбір пікір нақты дәйектермен (мысал, үзінді, дерек) дәлелденуі тиіс.Қорытынды бөлім – жалпы баға беріледі, автор өз ойының негізінде туындының қоғамға, мәдениетке немесе ғылымға қосқан үлесін бағалайды.Сын эссе жазуда мы

7. Пішінді эссе (формалды эссе) Пішінді эссе немесе формалды эссе – бұл нақты құрылымға, дәлелді тұжырымдарға және ғылыми стильге негізделген эссе түрі. Есседе жазушы өз пікірін эмоционалды бояусыз, логикалық дәлелдермен, нақты фактілер мен дәйектерге сүйене отырып жеткізеді. Пішінді эссенің негізгі ерекшелігі – оның академиялық немесе ресми ортада қолданылуы, бұл эссеге қойылатын талаптар да қатаң болады.Формалды эссенің құрылымы, құрылымы, үш негізгі бөлімнен тұрады: кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды. Кіріспе тақырыпқа қысқаша шолу жасалды, автордың көзқарасы немесе негізгі тезисі баяндалады. Бұл бөлім оқырманды тақырыппен таныстырып, әрі қарайғы ойдың бағытын белгілейді.Негізгі бөлімде эссенің өзегі ашылады. бірнеше бір немесе бірнеше абзац арқылы автор өзінің негізгі ойларын…