Эссе жазудың тиімді әдістері 10 сыныпқа арналған

Қостанай облысы

Арқалық қаласы

Ы.Алтынсарин атындағы гимназия

қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Әлиасқарова Мейрамкүл Қуанышбекқызы

Эссе жазудың тиімді тәсілдері.

Биылғы білім алушылар қорытынды аттестаттауда қазақ тілі мен әдебиетінен эссе түрінде жазбаша емтихан жұмысын жазады. Мектеп бітіруші ҚР Білім және ғылым министрлігі ұсынған бес тақырыптың бірін таңдайды. Тақырыптардың екеуі-әдеби эссе, үшеуі еркін тақырыпта болады.

Қазіргі таңда, мектеп бітіруші де, ұстаздар да эссенің жазылу талаптарын, кезеңдерін, құрылымын сараптауда. Эссе жанры қазіргі заманда барлық мамандықтағы адамдар үшін негізгі іскерлік қарым –қатынас жасаудың, табысқа қол жеткізу үшін өз жаңалығын жүзеге асырудың, басқа адамдардың ой-пікіріне көзқарасын білдіру үшін ең негізгі жазу түрі болып қалыптасып отыр.

Эссе дегеніміз – кішкене көлемдегі, бір нәрсенің әсерінен еркін композициялық, публицистикалық шығарма, ол тақырыпты түпкілікті және толық қамтуға есептелмеген нақты мәселе бойынша жеке көзқарасты білдіретін шығарма болып табылады.

Ақын, публицист, ғалым, қоғам қайраткері, алаш зиялысы Ахмет Байтұрсынов өзінің атақты "Әдебиет танытқыш" атты зерттеу еңбегінде публицистиканы әдеби жанрдың озық үлгісі ретінде бағалаған. Жанр ретінде енгізген 1580 ж. француз жазушысы Мишель де Монтень болатын, ал «эссе» сөзін бірінші рет қолданып, осы жанрда 1597 жылы ағылшын философы Френсис Бэкон кітаптарын жазып шығарды.

Эссені жазудың мақсаты – әртүрлі тезистер, дәлелдер келтіре отырып, берілген тақырыпты ашу. Онда нақты айғақтар беріліп, мысал келтіріледі. Тезистерін әдеби туындыларға сүйене отырып, дәйектеу қажет. Мектеп бітіруші берілген тақырыптардың бірін таңдағаннан кейін 250-300 сөз көлемінде жазба жұмысын жазады. Эссенің композизиясын мұқият ойластыру, анық және түсінікті етіп, сөйлеу тілі нормаларын сақтай отырып жазу қажет.

Ең алдымен өзіңнің хабарлайтын, жазатын, ой толғайтын, талқылайтын нәрсең туралы анық білуің керек. Сондай-ақ, эссе жазуға итермелеген не нәрсе, эссені кім оқитынын түсіну өте маңызды. Оқырманның назарын өзіңе аудартатын, таңдалған тақырып жайлы өз ойыңды, сезіміңді, көңіл-күйіңді жеткізу үшін мәнерлі, мазмұнды, айшықты сөздерді дұрыс таңдай білу керек. Ол үшін ең маңызды қасиет – тілді еркін меңгеруі, басқалардың сезіміне әсер ететіндей дәл, анық бейнелі етіп сабақтастыра жаза білу. Сіздің ойларыңыз, сезіміңіз, көзқарасыңыз және ұсыныстарыңыз аналогия, ассоциация, болжау, пікір, пайымдау, дәлел және т.б. түрінде берілуі мүмкін. Сондай-ақ, тақырыпты зерттеу барысында автор өзінің хабарлауына енгізгісі келетін жаңа идеялар мен жаңа ойлар туындауы мүмкін. Жазушының жеке әсері, толғанысы жатуы мүмкін бола тұра, эссе авторына қосымша ақпараттар артықтық етпейді. Эссенің тақырыбына қажет материалды мектеп бітіруші кітапхана, интернет…