Есту бұзылыстары бар балаларға педагогикалық көмек

1 Бекназарова Н. «А.Байтұрсынов орта мектебінің»КММ

Жамбыл облысы, Т.Рысқұлов ауданы

Есту бұзылыстары бар балаларға коррекциялық-

педагогикалық көмек көрсетудің жолдары

«Естудің бұзылуы, қандай күрделі болса да, баланы сөйлеу мен толыққанды тұлғаға тәрбиелеуде алынбас кедергі

болып табылмайды»

Леонгард Э. И.

Есту қабілеті бұзылған баланың өмірге келуі шын мәнінде отбасына психологиялық өзгерістерге алып келеді. Мүмкіндігі шектеулі баланың тәрбиесі – дефектологиялық негізгі ұғымдардың бірі. Бұл процестің мақсаты мен міндеті - жалпы педагогикалық принциптерімен анықталған, яғни, оларды қоғамдық пайдалы өмірге бейімдеу, азаматтық қасиеттерін қалыптастыру, бұлардың бәрі дефектіге сәйкес деңгейде, соған тән әдістемелермен жеткізілуі тиіс. Тәрбиенің бұл түрі тек педагогтармен ғана емес, арнайы мамандардың көмегімен жүзеге асқаны орынды. Және бұл қарым-қатынас қалыпты жағдайда өзара түсіністік, бір-біріне көмек беру жағдайында өткені дұрыс. Жас ерекшеліктерін ескере отырып, шешім қабылдай алуға, өзін-өзі қамтамасыз етуге, еңбекке, тәртіп мәдениетіне, ұжымға еңбек ете алатындай деңгейге бейімдеу керек. Мұндай балалардың тәрбиесі өзара жақсы, түсіністікті қажет етеді және оларды оптимистік рухта, өз-өзіне сенімді тәрбиелеудің мәні зор.

Есту бұзылыстары бар балаларда сөйлеудің дамуы еститін балалардың заңдылықтарындай жүреді. Алайда оларда сөйлеудің қалыптасу шарттары басқаша, себебі, естудің болмауына байланысты дер уақытында сөйлеу қарым- қатынасы пайда болмайды, өзінің жеке сөйлеуін қалыптастыру үшін үлгілер жоқ және, сәйкесінше, сөйлеу қарым-қатынасында қажеттілік болмайды.

Ауызша сөйлеудің қалыптасуы психикалық және сөйлеу дамуының маңызды шарты болып табылады. Ауызша тіл – қоршаған адамдармен күнделікті байланыс жасаудың әлдеқайда табиғи және ыңғайлы құралы. Адамның дамуында

ауызша тіл сөйлеудің басқа формаларынан бұрын қалыптасады. Оның негізінде кейінірек психикалық үдерістердің әлдеқайда жоғары деңгейін талап ететін жазбаша тіл қалыптасады.

Ойлаудың, баланың танымдық қабілетінің дамуы біршама дәрежеде онда сөйлеудің, ең алдымен ауызша түрде бар болуына байланысты болады. Есту бұзылыстары бар балада ауызша тілдің болмауы немесе бірден дамымай қалуы, ең біріншіден, жас кезеңдерінде үлкен қиындықпен түзетілетін танымдық дамудың қарқынының баяулауына әкеледі.

Арнайы бірізді жұмыссыз естімейтін балалардың ауызша тілін жақсарту мүмкін емес және ол баланың қарым-қатынас жасау және даму құралы бола алмайды. Сондықтан да есту бұзылыстары бар балалардың сөйлеуінің дамуы психологиялық қызметтің міндетінің бірі болып табылады.

Аталған міндет барлық коррекциялық-дамытушы жұмыстың үдерісінде жүзеге асуы тиіс. Л.П.Носкованың пікірінше, көру назары мен қабылдауын дамытуға арналған сабақтар маңызды рөл атқарады [1. 201]. Алғашында бұл сөйлеушінің бет-жүзіне, мимикасына, заттық сөйлеу әрекеттерін арақатыстыруға назар аударуды қалыптастырудан көрінеді.

Тілдік қабілетті дамытуда балалар үшін қызықты әрекеттерді ұйымдастырудың маңыздылығы ерекше зор. Соған байланысты коррекциялық сабақтарға ойындар, сурет салу, құрастыру, кәдімгі заттармен әрекет жасауды қосады, оның үдерісінде қарым-қатынас жасау жүреді және олар баланың сөйлеу белсенділігін ынталандырады. Коррекциялық-дамытушы сабақтардың үдерісінде символдардың түрлі түрлері, бекітуші және кеңейтуші сөз мағыналары: түрлі суреттер, пиктограммалар, кесте- сызбалар, бағдар белгілері, жоспарлар, пішіндер пайдаланса болады.

Есту қабілеті баланың интеллектуальды және сөйлеу дамуында үлкен рөл атқарады. Есту қабілеті жақсы балалар ересектердің сөйлеуін естиді, оған еліктейді және өз бетінше қайталауға тырысады. Ересектердің айтқан түсіндірмесін тыңдай отырып, бала қоршаған орта әлемімен танысады, шынайылықтың күрделі танымын меңгереді, көптеген сөздердің мағынасын түсінеді. Естудің көмегімен ол өз сөйлеуін бақылайды және оны айналадағылардың сөйлеуімен салыстырады – осылайша ол дұрыс дыбысталуды ғана емес, тілдің лексика-грамматикалық құралдарын да үйренеді. Әрі

қарай дамыған есту қабілеті оқу мен жазуды меңгеру үшін қажетті шарттардың бірі болып табылады.

Есту бұзылыстары бар балалардың сөйлеуі естудің деңгейіне және уақытына байланысты болады. Егер есту бұзылыстары 3 жасқа дейін болса, онда сөйлеу өздігінен дамымайды. Егер есту 3 жастан кейін бұзылса, онда балада фразалық сөйлеу сақталады, бірақ сөздікте, сөйлеуді грамматикалық құрастыруда және дыбыстауда тежелулер болады. Егер есту мектеп жасында бұзылса, онда бала фразалық сөйлеуді біледі, бірақ қатаң дауысссыз дыбыстарды дыбыстауда және күрделі буынды құрылымдарды дыбыстау кезінде қателіктер болуы мүмкін. Сөйлеу дамуының деңгейі де тәрбиелеу жағдайына, коррекциялық жұмыстың басталуына байланысты болады: коррекциялық іс-шаралар ерте қолданған сайын, сөйлеу де соғұрлым сәтті болмақ.

Есту бұзылыстары бар баланың сөйлеуі бірқатар ерекшеліктерге ие. Сөйлеуді ерте жаста жоғалтқан есту бұзылысы бар бала тілдік жүйенің барлық компоненттерінің (лексика, грамматика, фонетика) дамымауымен сипатталады.

Есту қабілеті бұзылған баланың дамуында қосымша бұзылыстардың бар-жоғына қарай оларды мына топтардың біріне жатқызуға болады:

– дамуда қосымша ауытқушылықтары жоқ балалар; – дамуында қосымша ауытқуы бар балалар (бір немесе бірігіп): интеллектінің, көру қабілетінің, тіреуіш-қимыл аппаратының, эмоционалды-еріктік өрістің бұзылуы [2.78].

Сонымен, есту қабілеті бұзылған балалар дәрежемен (тугоухость, глухота) және естудің бұзылу сипатымен (кондуктивті, сенсоневральді және аралас кереңдік); есту қабілеті төмендеген уақытпен; сөйлеу дамуының деңгейімен, дамуда қосымша ауытқулардың болуымен немесе жоқ болуымен сипатталатын әр түрлі топ болып табылады. Есту бұзылыстары бар балалар да өзінің дені сау қатарластары сияқты қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру бойынша сабақтарда заттардың саны мен мөлшері, көлемі мен пішіні, есептеуіш және өлшеуіш біліктілігі туралы жүйелі қарапайым түсініктерді меңгереді.

Есту бұзылыстары бар балаларды оқытатын мектепке дейінгі мекемелерде ойын әрекетіне ерекше көңіл бөледі. Ойын әрекетін қалыптастыру ойынға қызығушылықтың дамуын, ойыншықтармен әрекет етуге үйрету, рөлдік жүріс- тұрыстың қалыптасуын, ойындарда адамдар мен олардың қарым-қатынасын көрсету біліктілігін, ойын сюжеттерін ауыстырып, байытуды қамтамасыз етеді.