Есту қабілеті зақымдалған оқушыларды кәсіпке бағыттау

ЕСТУ ҚАБІЛЕТІ ЗАҚЫМДАЛҒАН ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫН КӘСІПТІК БАҒДАРЛАУ

Қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси өміріндегі өзгерістер оның қазіргі даму кезеңінде педагогтар мен психологтардың өз алдына ерекше білім беруді қажет ететін жастармен топтардағы адамдарды оңалту мен әлеуметтік бейімдеу шарттарын құру міндеттерін шешуге негіздеді. Осы орайда ерекше білім беруді қажет ететін, соның ішінде есту қабілеті зақымдалған балаларды кәйсіби бағдарлау жұмысы маңызды әлеуметтік маңызға ие.

Кәсіби бағдарлау дегеніміз – ол кәсіби оңалтудың бірінші кезеңі еңбек нарығындағы қажеттіліктер мен мамандықтар әлемімен таныстыруға бағытталған (медициналық, психологиялық,әлеуметтік-педагогикалық) іс-шаралар жүйесі болып табылады. Есту қабілеті бұзылған адамдарды еңбекке тарту, оларға олардың бейімділігі мен қабілеттеріне, сондай-ақ өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес мамандық таңдау үшін мүмкіндіктер беру есту қабілетінің бұзылуының орнын толтырудағы және өмірге әлеуметтік бейімделудегі маңызды бағыт.

Есту қабілеті зақымдалған жоғары сынып оқушыларына кәсіби бағдар беру мен кәсіби оқыту мәселелерінің міндеті, ерекшелігі, әдістері мен жұмыс бағыты В.А. Борисова, Н.И. Букун, В.М. Велыус, В.А.Влодавец, А.П.Розовой, О.Г.Гонца, С.М.Гойхман, А.И.Дьячкова, В.В.Засенко, А.И.Иваницкого, В.Ф.Матвеева, Л.А.Новоселова еңбектерінде қарастырылған.Мектептегі кәсіптік бағдар беру жұмысы: психодиагностика, кәсіби білім беру, кәсіби кеңес беру, кәсіби-әлеуметтік бейімдеу; тұлғаларды кәсіби таңдау (іріктеу), кәсіби тәрбиелеу салаларына бөлінеді.

Кәсіби бағдар беру - есту қабілеті зақымдалған оқушыларды табысты әлеуметтендіруді көздейді. Есту қабілеті бұзылған балаларға арналған мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысы жалпы білім беретін пәндер бойынша сабақ кезінде еңбек сабағында және сыныптан тыс уақытта іске асырылады. Қарапайым сабақ барысында оқушылар кең таралған еңбек түрлерінің сипаты мен ерекшеліктері жайында білімдері толықтырылса,сабақтан тыс уақытта нақты бір еңбек түрі жайында ақпаратты қандай да бір үйірме,өндірістік экскурсия,түрлі мамандық иелерімен кездесу барысында танысады.Соңғы жылдары есту қабілеті бұзылған адамдардың кәсіби оқыту бойынша оқу орындарының саны күрт өсуде. Алайда мектеп қабырғасында және арнайы кәсіби білім беретін оқу орындарында оқытылатын мамандықтар тізімі әлі де шектеулі. Есту бұзылысы бар тұлғалар үшін ежелден белгілі ұсталық кәсіп пен тігін ісі әзірге мамандықтардың бастауы болып тұр.Тігін ісі мен ұсталық кәсіп дамыған экономикалық нарықтық заманында жетекші мамандықтар тізбегіне кіріктірілмейді.

Арнайы педагогикалық, психологиялық әдебиеттерді талдау барысы мамандық таңдаудағы басты шектеу 3-түрлі себеппен түсіндіріледі: есту бұзылысы бар тұлғалардың кейбір жұмыстарды атқара алмауы, жұмысқа орналасу кезіндегі бірқатар қиындықтар,сан алуан кәсіптерді оқыту барысында ұйымдастырушылық бөлімінде тап болатын негізгі қиындықтар болып табылатындығын көрсетті. .Ал кейбір еңбек әрекеттерін орындаудағы басты шектеу-медициналық қарсы көрсетім, тілдік қарым-қатынасқа түсудегі қажеттілік пен естуді тікелей қажет ететін жұмыстарды орындай алмауы болып табылады.Ерекше білім беруді қажет ететін балаларға арналған мектептерде оқытылатын мамандықтардың шектеулі тізбегі түлектердің мектеп бітірген қысықа уақыт аралығында мамандықтарын өзгертуіне алып келеді.Сондықтан да есту бұзылысы бар жоғары сынып оқушыларын кәсіби бағдарлау жұмысы өзектілігін жоғалтқан емес.

Н.С.Пряжникова және Л. С. Румянцева кәсіби бағдарлау мамандық таңдауда кешенді және жүйелі қолдау ретінде, сонымен қатар әрі қарай кәсіби дамуды жоспарлау негізінде түсіндірді.Кәсіптік ақпарат, кәсіптік үгіт-насихат, кәсіби білім беру,кәсіби диагностика жұмыстары, эмоционалды-адамгершілік қолдаудың арқасында жасөспірімдердің болашақ кәсіби еңбек әрекетін анықтауда және болашақтағы мансабын жоспарлауда кәсіби бағдарлау жұмысынің кешенділігі іске асырылады.

Психологтар еңбек қызметінің төрт міндетті белгісін анықтады.

1) нәтижені саналы күту;

2) әлеуметтік мақсатқа жету міндетін түсіну-мысалы,бұл еңбекке оқытудың бастапқы кезеңдерінде өте маңызды адамдар яғни, аға-буын өкілдерінің,отбасы мүшелерінің,мұғалімнің мақұлдауымен бекітіледі;

3) еңбек қызметінің құралдарын таңдау, қолдану немесе жасау;

4) тұлғааралық қарым-қатынастарды және еңбек әрекеті барысындағы тәуелділікті сезіну.

Есту қабілеті зақымдалған тұлғалардың психологиялық даму ерекшеліктерін зерттей келе, А.П.Гозова оларға жарамсыз болып келетін бірнеше тармақтарды ашып көрсетті.Есту бұзылысы бар тұлғалар мынандай талаптарға бағынатын мамандықтарды таңдауға кеңес бермейді:

Есту қабілетін қажетсінетін жұмыстар (аппаратураны жөндеу);

Қауіп-қатердегі акустикалық дабылдатпаны қолданатын жұмыс-орындар;

Биіктікте жүргізілетін жұмыстар;

Қоршаған ортадағы адамдармен тілдік байланысты көп қажет ететін жұмыстар.

Ал мамандық таңдаудағы жалпы талап-есту қабілеті зақымдалған тұлғаның таңдалып отырған кәсібі жайында білімінің жеткілікті болуы басты шарт.Жалпы психологтар есту бұзылыс бар жоғары сынып оқушыларының психологиялық тұлғаларын зерттеу келе,бірқатар өзгешеліктерін атап өтті.

Арнайы психолог ғалымдардың зерттеуін негізге алсақ,есту қабілеті бұзылған балалар мен жасөспірімдер ойлау операцияларының талдау,жинақтау үдерісінің баяу дамуының арқасында өмірлік мақсатын ұғынуында біраз қиындықтарға тап болады. Еңбек әрекетінде олар мүмкіндігінше тезірек нәтиже алуға,мақсатқа жетуге ұмтылады. Алайда ойын бір әрекетке шоғырландыра алмағандықтан және алынған нәтижені өніммен байланыстыра алмағандықтан кейде жасөспірімдер нәтижеге тез жетемін деп маңызды еңбек үдерісін жіберіп алады.Нәтижесінде қанағаттанарлықсыз өнімге ие болып,теріс эмоционалдық пікір пайда болады.Бұл өз кезегінде барлық еңбек әрекетіне теріс әсерін тигізе отырып,жасөспірімде өзіне қанағаттанбаушылық сезімін тудырады.Аталған балалар мақсатқа жету міндеттерін саралай алмайды.Сол себепті алдымен еңбек қызметінің осы міндетті белгілерін толыққанды қалыптастыру үшін кәсіпке деген оң көзқарасты қалыптастырып, белгілі бір көрсеткіштерге қол жеткізуге деген мотивін ояту қажет.

Жасөспірім мен бозбала шағында тұлғааралық қарым-қатынастарды жеткілікті ұғына алмағандықтан, айналасындағы адамдармен жеке және іскерлік қарым-қатынасты орната алмайды. Бұл көп жағдайда ерте бозбала шағынан өзін-өзі өсіре бағалағандықтан бастау алады.Тұлғааралық қарым-қатынастың дұрыс өрбімеуіне еңбекке деген тұрақсыз қызығушылықтарының болуы және тұлғалық қасиеттерінің жеткіліксіз дамуы себеп болуы мүмкін.Психологтардың пайымдауынша,бұл өз кезегінде аталған балалардың бойында агрессивтіліктің пайда болуына әкеп соқтырады.

Аталған балаларда сонымен қатар вестибулярлық аппаратының зақымдалуының салдарынан,статикалық және динамикалық тепе-теңдікті ұстау,жекелеген іс-әрекеттерді орындау,кеңістікте бағдарлауда қиындықтар кездеседі.Мүмкіндігінің шектеулілігіне байланысты тағы да аталған еңбек әрекеттеріне байланысы бар мамандықтарды игере алмайтындығы белгілі.

Естімейтін және нашар еститін балалар мектебінде кәсіби бағдарлау жұмысы бірнеше кезеңнен тұрады:

I кезең (1-3 сыныптар) кәсіби еңбекке оқушыларды дайындау және іріктеу мақсатында еңбек мүмкіндіктерін зерттеу,мектеп қабырғасындағы мамандықтармен таныстыру,заттық-тәжірибелік әрекетке дайындық сыныбынан бастап қатыстыру,өсімдік өсіру жалпы еңбекке баулу жұмыстарына қызығушылықтарын ояту жұмыстары жүргізіледі.ЗТО сабақтарында есту қабілеті зақымдалған бала модельдеу,желімдеу,тігу және құрастыру дағдыларын үйреніп қана қоймай, қарапайым құралдармен, кең қолданыстағы материалдармен (қағаз, картон, мата, ағаш, пластилин,сым) танысады, іс жүзінде маңызды заттар мен объектілерді дайындайды, сонымен қатар сөздік нұсқау бойынша еңбек тапсырмаларын орындай отырып, ауызша сөйлеуге үйренеді, арнайы техникалық терминдердің сөздігін байытады, қызметті жоспарлау дағдыларын меңгереді.Жүргізілген зерттеулердің қорытындысына сүйенсек,бастауыш сыныптағы оқушылардың әртүрлі еңбек әрекетінің түрлері туралы түсініктері шектеулі.Алуан түрлі мамандықтар ішінен тек 28 мамандық түрін білетіндігі анықталған.Олардың көбісі есту қабілеті зақымдалған баланың күнделікті өмірінде көріп жүрген (мұғалім,дәрігер,тәрбиеші және т.б.) мамандықтар болған.

II кезең (4-сынып) оқушылардың еңбек қабілеттері нақтыланады және белгілі бір еңбек түрі аясында кәсіби іріктеу жұмысы аяқталады,таңдалған мамандыққа оң көзқарас қалыптастыру мақсатында жұмыс жүргізіледі.

II кезеңде оқу бағдарламасы теориялық материалды, технологияны, сызу және графикалық сауаттылықты дамытуды, техникалық және технологиялық құжаттарды оқуды қарастырады. Бұл кезең ұлдарды техникалық жұмысқа, қыздар қызметтік еңбекке жеке үйретуді қарастырады.

Еңбекке баулудың осы кезеңінде жалпы міндеттермен қатар, ерекше мәселелер де шешіледі. Оларға мектеп оқушыларына материалдарды өңдеудің негізгі әдістерін үйрету, инженерлік-технологиялық элементтерді зерттеу, еңбекті ұйымдастыру элементтерімен және өндіріс негіздерімен таныстыру кіреді.

Ер балаларға арналған техникалық жұмыс бағдарламасына машина жасау элементтері, графикалық сауаттылық, ағаш және ағаш материалдарын өңдеу технологиясы, металдар мен қорытпалар, электр жұмыстары кіреді. Ең үлкен бөлім - материалды өңдеу технологиясы.Әр тақырыпты зерттеу барысында студенттер белгілі бір техникалық ақпарат алады және практикалық жұмыстарды орындайды, олардың мазмұны бөлшектердің өндірісін немесе олардың жиынтығын әртүрлі тәсілдермен шығарады.

Қыздарға арналған техникалық қызмет көрсету оқу құрылымына тамақ дайындау және маталарды өңдеу технологиясы, сонымен қатар электрлік жұмыстар кіреді. Негізгі бөлім маталарды өңдеу технологиясы болып табылады, оған материалтану, модельдеу және графикалық сауаттылық элементтері, тігін машиналарында жұмыс істеу, тігін бұйымдарын шығару әдістері кіріктірілген. Практикалық іс-әрекет барысында мектеп оқушылары сызбаларды, құралдарды қолдануға,…