Ғылым таппай мақтанба шығармасына 9-сынып конспектісі

Түсініктеме сөздік

«Ғылым таппай мақтанба»

1.Ғылым.Дүние (табиғат құбылысы, күллі тіршілік, адамның ақыл-сезімі, т.б.) туралы білім жиынтығы және оның жеке салалары.

2.Тілеуің... Алдында.Өмірің алда, келешектен үмітің бар.(«Құдай тілеуіңді берсін, алдыңнан жарылқасын!» деген бата-тілектегідей).

3.Рақым. Қайырым, мейірім, шапағат.

4.Нәфрәтлі(араб сөзі).Жиіркенішті, үлгісіз.

5.Ғибрәтлі (араб сөзі, тілімізде ғибратты түрі жиі қолданылады). Өнегелі, үлгілі.

5.Ғалым.Оқымысты, білімпаз, ғылымды меңгерген.

6.Жанбай жатып сөну.Дарын-қабілеті (өнері)ашылмастан құру, жоғалу.(Қазақта мұндайды «он екіде бір гүлі ашылмай қор болды» деп те айтады.)

7.Надан.Білімсіз, оқымаған, топас.

8. Аят.Құранның шағын жеке толғауы, шумағы.(«Құран оқы», «аят оқы» дегенде оқылатын бөлігі).

9.Хадис.Мұхамед пайғамбарымыздың өсиеттері.(Онда мұсылмандардың не істеп, не істемеуі туралы айтылған.)

10.Күпір.Дінге қарсы болу, дін жолын бұзу.Әдетте, үлкен кісілердің әлде кімге ренжіп: «Құдайға күпір болма!» деп жатқандарын жиі естуге болады.Олар- «құдайға қарсы болма» дегендері.

Шешен де өткен не бұлбұл.Небір ділмәр, бұлбұлдай сайраған шешендер өмірден өткен деген мағынада.

11.Дүлдүл.Діни аңыздағы ең жүйрік ат(ертегідегі тұлпар).

12.Көсем.Елдің дана басшсы, халық қамқоры: көсем де өткен не дүлдүл- небір ақылы асқан ел ағалары (басшылары) өмірден өткен деген мағынада.

Ақыл-мизан өлшеу қыл. Ақылды өлшем, таразы қыл.

13.Тұл. Бекер, бос, түк емес деген мағынада.Өлген адамның аты, жеке дүниесі, әйеліне қатысты «иесіз қалды» деген ұғымда қолданылатын сөз. Ақын содан шығарып, ауыспалы мағынада қолданған.

14.Құл. Бұрынғы заманда сатып алып, немесе соғыста қолға түсіріп малайлыққа салатын басында еркі жоқ адам(ондай әйелді күң деп атаған. )Барлық мұсылмандар құдайдың құлы делінеді.Осыған байланысты құл сөзі, пенде, адам ұғымында да қолданылады: білген құл- білген кісі.

15.Ғұламаһи дауани.Асқан оқымысты Дауани(ХҮ ғасырда қазіргі Иран жерінде өмір сүрген ғалым.). Ғұламаһи сөзі қазіргі тілімізде ғұлама түрінде жазылады.

ІҮ Нұсқа

1. Атадан алтау,

Анадан төртеу,

Жалғыздық көрер жайым жоқ.

Абайдың қай өлеңінен үзінді?

А) «Әсемпаз болма әрнеге» В) «Талап пен ақыл»

Ә) «Сегіз аяқ» Г) «Насихат»

Б) «Бойы бұлғаң»

2. Жылуы жоқ бойының

Жылмиғаны не еткені? Кімге арналаған шығармасы?

А) Күлембайға В) Дүтбайға

Ә) Көжекбайға Г) Өскенбайға

Б) Құнанбайға

3. Адамның адамшылығы істі бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес. Абайдың нешінші қарасөзі?

А) 37 В) 18

Ә) 47 Г) 21

Б) 15

4. Өзім де басқа шауып, төске өрледім,

Қазақта қара сөзге дес бермедім.

Абайдың қай шығармасынан үзінді?

А) «Мен өтермін, кетермін...» В) «Қараша, желтоқсан мен сол бір екі ай»

Ә) «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» Г) «Ішім өлген, сыртым сау»

Б) «Сөз жазып, өлең өлшемес»

5. Абайды жеңгелері кім деп атаған?

А) Шырақ Ә) Кенжем Б) Сұлу жігіт В) Телқара Г) Оқымысты

6. Крыловтан аударған шығармасын табыңыз.

А) «Онегин сөзі» В) «Дұға»

Ә) «Ленский сөзінен» Г) «Есек пен бұлбұл»

Б) «Теректің сыйы»

7.Бұл – адам көз сүйегі,- деді ханға,-

Тоя ма адам көзі мың мен санға?!

Абайдың қай поэмасынан үзінді?

А) «Адасқанның алды- жөн, арты-соқпақ» В) «Бәйшешек бақшасы»

Ә) «Ескендір» Г) «Еңлік –Кебек»

Б) «Есіңде бар ма жас күнің»

8. Абайдың әжесі Ділдә өмір сүрген жылдарды табыңыз.

А) 1843-1924 ж. В) 1900-1950ж.

Ә) 1836-1940 ж. Г) 1903-1923 ж.

Б) 1850-1910 ж.

9. Бар ма екен жай жүрген жан қанағатпен,

Құдайдың өз бергенін жеп көрем деп-қай өлеңінен үзінді?

А) «Ызақорлар» В) «Қалың елім қазағым»

Ә) «Тіршілік, жан туралы» Г) «Сап-сап көңілім...»

Б) «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман»

10. «Теректің сыйы» өлеңін кімнен аударған?

А) Ф.М.Достоевский В) В.А.Крылов

Ә) М.Ю.Лермонтов Г) А.С.Пушкин

Б) Л.Н.Толстой

11.Жалғасын табыңыз.Көзімнің қарасы,

Көңілімнің санасы

Бітпейді іштегі

... жарасы.

А) Ғашықтық В) Қуанарлық

Ә) Құмарлық Г) Сезімталдық

Б) Құштарлық

12. Абай әндерінің ең алғаш нотаға түскен жылдарын табыңыз.

А) 1902-1920ж. В) 1919-1923 ж.

Ә) 1905-1927 ж. Г) 1925-1937 ж.

Б) 1917-1930 ж.

13. Себеп боп мені ажалдан сен айырдың,

Маған қылған қырызыңды Алла өтесін.

Абайдың қай поэмасынан үзінді?

А) «Ескендір» В) «Мұтылғанның өмірі»

Ә) «Күйші» Г) «Сабырсыз, арсыз, еріншек»

Б) «Масғұт»

14. Замана неткен тар едің,

Сол қалқамды қоймаған? Абайдың кімге арнаған өлеңі?

А) Мағауияға В) Кәмшатқа

Ә) Әбдірахманға Г) Бөжейге

Б) Шәкәрімге

15. Махаббатсыз - дүние бос,

Хайуанға оны қосыңдар! Қай өлеңінен үзінді?

А) «Кейде есер көңіл құрғырың» В) «Таныстыру»

Ә) «Мұң» Г) «Жүректе қайрат болмаса»

Б) «Өзгеге көңілім тоярсың»

Ү Нұсқа

1. «Кемді күн қызық дәурен тату өткіз,

Жетпесе, біріңдікін бірің жеткіз!» деген өлең жолдары Абайдың қай шығармасынан алынған?

А) «Атадан қалған ақ сауыт» В) «Шегіртке мен құмырсқа»

Ә) «Ақылдан бойға сыр тарап» Г) «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»

Б) «Жігіттер, ойын-арзан, күлкі-қымбат»

2. Құнанбай қай жылы Меккеде қонақ үй салдырған?

А) 1870 ж. В) 1889 ж.

Ә) 1872 ж. Г) 1902 ж.

Б) 1885 ж.

3. Абайдың әнін атаңыз?

А) «Анадан алғаш туғанымда» В) «Желсіз түнде жарық ай»

Ә) «Қобызым неге сарнайды?» Г) «Қорқытпа мені дауылдан»

Б) «Ғашықтық іздеп тантыма»

4. Еңбексіз мал дәметпе – қайыршылық,

Ақылды ерге ар болар ондай қылық.

Қай шығармасынан үзінді?

А) «Адамның ең жақсысы» В) «Әзім әңгімесі»

Ә) «Білімдіден шыққан сөз» Г) «Масғұт»

Б) «Сәулең болса кеудеңде»

5. Мақсатым- тіл ұстартып, өнер шашпақ,

Наданның көзін қойып, көңілін ашпақ.

Абайдың қай өлеңінен үзінді?

А) «Ойлансын ұлан болса сөз ұғарлық»

Ә) «Ақыл деген өлшеусіз бір жарық нұр»

Б) «Біреудің кісісі өлсе, қаралы- ол.»

В) «Бір дәурен кемді күнге- бозбалалық»

Г) «Сап-сап көңілім, сап көңілім»

6. Жалғасын табыңыз. Өзгеге, көңілім тоярсың,

... қайтіп қоярсың?

А) Өмірді В) Жырды

Ә) Өлеңді Г) Сауықты

Б) Әнді

7. Крыловтан аударған өлеңін табыңыз.

А) «Желсіз түнде жарық ай» В) «Көңілім менің қараңғы»

Ә) «Көзімнің қарасы» Г) «Онегиннің Татьянаға жауабы»

Б) «Қарға мен бүркіт»

8. Біреулер құдайдан бала тілейді, Ол баланы не қылады?Өлсе орнымды бассын дейді, артымнан құран оқысын дейді, қартайған күнімде асырасын дейді.

Абайдың нешінші қарасөзі?

А) 4 В) 18

Ә) 6 Г) 10

Б) 15

9. Жазасыз жақын елдің бәрін шапты,

Дарияның суындай қандар ақты.

Абайдың қай шығармасынан үзінді

А) «Адамдық борышың» В) «Масғұт»

Ә) «Ескендір» Г) «Медғат-Қасым»

Б) «Нартайлақ пен Айсұлу»

10. Жалғасын табыңыз. Қайнайды қаның,

Ашиды жаның

... көргенде.

А) Қылықтарын В) Тұрыстарын

Ә) Мінездерін Г) Қимылдарын

Б) Жүрістерін

11. Әкесі Абайды неше жасынан бастап ел билеу ісіне тәрбиеледі?

А) 18 В) 13

Ә) 20 Г) 30

Б) 12

12. Сенен асқан жан жоқ деп ғашық болдым,

Мен не болсам болайын , сен аман бол.

Қай өлеңінен үзінді?

А) «Мен өтермін, кетермін»

Ә) «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ»

Б) «Ғашықтық, құмарлықпен – ол екі жол»

В) «Қандай қызда ләззат бар зжан татпаған»

Г) «Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы»

13.Моласындай бақсының,

Жалғыз қалдым тап шыным? Ақын бойынан қандай сезімді байқайсыз?

А) Үміт В) Өкініш

Ә) Үрей Г) Қуаныш

Б) Қорқыныш

14. Екі сөздің басын қосралық не ақылы, не ғылымы жоқ тұра, өзімдікін жол қыламын деп, «ой, тәңір-ай!» деп таласа бергеннің несі сөз?Оның несі адам?

А) 34 В) 30

Ә) 37 Г) 39

Б) 31

15. «Қуат алып Абайдың тіл күшінен,

Жыр жазамын Абайдың үлгісімен» деп жырлаған кім?

А) Әбділда Тәжібаев В) Әбдіжәміл Нұрпейісов

Ә) Әкім Тарази Г) Мұқағали Мақатаев

Б) Әлжаппар Әбішев

Ғылым таппай мақтанба

Ғылым таппай мақтанба,

Орын таппай баптанба.

Құмарланып шаттанба

Ойнап босқа күлуге.

Бес нәрседен қашық бол,

Бес нәрсеге асық бол,