Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс 11 сынып

1847 жылдардағы

Кенесары Қасымұлы

бастаған

ұлт

азаттық

қозғалыс

Жасаған: “Арыс гуманитарлы-техникалық колледжі” мекемесінің Қазақстан тарихы пәнінің мұғалімі Төлетай Әсел

Сабақтың мақсаты:

Білімділік : Ресей империясының 19 ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақ жеріндегі жүргізген отарлық саясатына қарсы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық қозғалыстың барысын, мағынасын түсіндіру және көтерілістің сәтсіздікке ұшырау себептерін талдау.

Дамытушылық: Көтерілістің негізгі мақсатын,себептерін, қозғаушы күштерін, кесте арқылы түсіндіру. Студенттердің тарихи оқиғаларға өз бетінше баға беріп, қорытынды жасауға дағдыландыру, топпен жұмыс істеу қабілетін дамыту.

Тәрбиелілік: Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісі жайлы баяндай отырып, қазақ елінің жауға қарсы бірігу тарихы арқылы студенттердің өз жеріне, еліне деген рахымдылығын арттыру.

Көрнекілігі: карта, слайд, видео, тарихи деректер ( хаттар ) ,

Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысына

Патша үкіметінің 1822 жылғы «Сібір қазақтары туралы Жарғысының» қалыптасқан хандық құрылымды, дәстүрлі билік үлгілерін жоюы, қазақ елін жалпыресейлік басқару жүйесіне сіңістіріп жіберуді көздеген жымысқы саясаты негіз болды. Әуелі бұл саясатқа өз наразылығын қарт сұлтан Қасым төре білдірді. Ресей билеушілерінің қазақ елінің ең шұрайлы жерлерін тартып алып, Ақтау, Ақмола, Қызылжар, Көкшетауда өз әскери бекіністерін салуы, Солтүстік, Шығыс Қазақстанда суы мен жайылымы мол Ертіс, Есіл өзендерінің бойындағы жерді біртіндеп орыс-казак шаруаларының өз иелігіне бөліп алуы, жергілікті халыққа алым-салықтың өсуі ұлт-азаттық қозғалысын тұтатты.

Ресей империясының бұл саясатына алғашқыда Ғұбайдолла сұлтан қарсы шықса, кейін оны Саржан сұлтан басқарды. Алайда Ресейге қарсы күресте одақтас болған Қоқан хандығының сатқындығынан 1836 жылы олардың тікелей нұсқауымен Саржан сұлтан өлтірілді, 1840 жылы Қасым төре қаза тапты.

Көтерілістің негізгі себептері:

- Патша үкіметі қазақ жерлерін өзінің иелігі ретінде қолданып, көптеген бекіністер мен округтерін ( дуан ) құруы .

- Сонымен қатар Орта жүзде хандық биліктің жойылуы

- Қазақтардан патша үкіметі жинаған алым-салығының көбейе түсуі

- Патша үкіметі әскери отрядтарының қазақ жерлеріне жасаған тонаушылық шабуылдары.

Көтерілістің басты мақсаттары:

- Патша үкіметі тартып алған жерлерді қайтару

- Сонымен қатар сол жерлерде салынған бекіністерді жою, округтерді тарату.

- Хандық билікті қайтару

- Алым –салық төлеуді тоқтату.

- Патша үкіметі әскерінің тонаушылық шабуылдарын тоқтату

Көтерілістің қозғаушы күштері:

Сұлтандар

Батырлар

Билер

Старшиналар

Қарапайым көшпелілер

Кенесары хан бастаған ұлт- азаттық көтеріліс

Кенесары отаршылдарға қарсы соғысты бірден бастаған жоқ. Ол бірнеше рет дипломатиялық қадамдар жасап,

І Николай патшаға,

Орынбор генерал-губернаторлары В.А.Перовскийге, В.А.Обручевке,

Сібір генерал-губернаторы П.Д.Горчаковке хат жолдады, тиісті талаптар қойды.

Кенесары Қасымұлы 1837 жылғы желтоқсанда І Николай патшаның өзіне осындай мазмұнда хат жазған. Ол өзінің Ресей патшасына жолдаған алғашқы хаттарының бірінде тіпті, императорды атасы Абылай хан заманында екі ел арасында орын алған бейбіт қатынасқа және шекара есебінде қабылданған межеге қайта оралуға шақырады.

«... Сіздің арғы бабаларыңыз, ал бізде менің атам Абылай патшалық құрған уақытта, халық бейбіт және тыныш жағдайда өмір сүрді, оны ешкім бұзған емес. Екі жақ та өзара сауда жасады; біздің жұртымызға ешқандай да салық салынған жоқ. Ал одан кейінгі мезгілде бәрі өзгерді, біздің халқымыздан салық жинала бастады, оған басқа да түрлі таршылықтар жасалынды. Бұрынғы жасалынған бейбіт келісімді бұзып, Сіздің төменгі қарауыңыздағы басшыларыңыз бүкіл қазақ халқы Ресей бодандығына қарады деп жалған көрсетті, соның салдарынан менің Абылай атама қарасты жерлерде сегіз дуан орнады. Бұл біздің халқымыз үшін өте қайғылы жағдай, әсіресе оған салықтың салынуы өкінішті-ақ. Сондықтан да біздің бүтін қазақ халқымыз таршылық көрмей, тыныш рахатты өмір сүрсе екен деп, ұлы мәртебелім, Сізге өтініш айтуға өзімді бақытты санап, біздің халқымызды сол бұрынғы күйінде қалдырып, даламызда орналасқан сегіз округтік дуандар мен өзге де мекемелеріңізді жоюыңызды сұраймын»

Алайда заңды талап-тілегі орындалмай, өтініші аяққа басылып, елі мен жерінің біртұтастығына қатты қауіп төнгендіктен, ту ұстап, тұлпар мініп, қол бастады. Жасағына қару-жарақ соғу, соның ішінде зеңбірек құю үшін орыс және өзге ұлт шеберлерін де өзіне тартып, оларға жақсы жағдай жасады.

Көп ұзамай Кенесарының қол астына 20 мыңға жуық сарбаз жиналып, олардың ішінде Орта жүздің арғын, қыпшақ руларымен бірге Кіші жүздің де шекті, тама, табын, алшын, шөмекей, жаппас, жағалбайлы тағы да басқа руларының, Ұлы жүздің үйсін, дулат тағы да басқа руларының сарбаздары болды. Кенесары хан ұлт-азаттық көтерілісінде Ағыбай, Иман, Басығара, Аңғал, Жанайдар, Жәуке, Сұраншы, Байсейіт, Жоламан Тіленшіұлы, Бұқарбай, Мыңжасар тәрізді батырларға арқа сүйеді.

Алғашқы соққы

1837 жылы Кенесарының жасағы Петропавл қаласынан Ташкентке жылжыған керуенге тұтқиылдан шабуыл жасады.

Содан 1838 жылдың көктемінде Кенесары жасағы Ақмола бекінісін қоршауға алып, өртеп жіберді.

Бұл оның азат ету қозғалысының басы еді.

Сол жылы,

яғни 1838 жылы көтерілісшілер Торғай жеріне жылжыды, сол жерде Исатай Тайманұлы әскерінің жеңіліске ұшыраған сарбаздары да қосылды, соның ішінде табын руынан болған батыр Жоламан Тіленшіұлы

Қоқан хандығының иелігін басып алуы

1841 жылы тамыз айында Кенесары бастаған әскер Қоқан бекіністерін алды: Созақ, Жаңақорған, Ақ Мешіт, Жүлек.

Қоқан ханы Кенесарыға одақ жасауды ұсынды. Бірақ ол, қазақ жерлерін азат етуді арман еткен басшы, мұндай одақтан бас тартты.

Кенесары қолының Ташкентке шабуылы жұқпалы аурудың таратылуынан тоқтатылды.

Кенесары хан сайланды