Кеңестік еңбекпен түзету лагерьлері, сабақ жоспары, 9 сынып

Күні: 28.11.2017 ж Сыныбы: 9 «А» Пәні: Қазақстан тарихы

Сабақтың тақырыбы: Қазақстан аумағындағы Кеңестік «еңбекпен түзету» лагерьлері. (Карлаг, Алжир, Степлаг)

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Сталинизмнің орнығуы, жазалау шаралары. Халық қасіреті. Қазақстан лагерлер өлкесі. Кеңес Одағы кезіндегі Қазақстанда салынған еңбекпен түзеу лагерінің тарихына шолу жасау;

Дамытушылық: 30 - шы жылдардағы оқиғаларды, саяси өмірдегі өзгерістерді дұрыс бағалай және тұжырымдай білуге үйрету, деректер мен зерттеулерді өз бетінше оқып, пайдалану дағдысын дамыту, қоғамдағы құбылыстарды салыстыра отырып, айырмашылықтарды ажырата білуге, қорытынды жасауға дағдыландырып ғылыми шығармашылық жұмыстарға жағдай туғызу,

Тәрбиешілік: Оқушыларға халқының өткенін ұмытпауға, әділетсіздікке төзбеуге, өз туған жеріне деген сүйіспеншілігін арттыру мақсатында халық қамын ойлаған ағалар ісін үлгі ету.

Сабақтың түрі: топпен жұмыс

Сабақтың әдісі: ауызша баяндау, сұрақ - жауап

Көрнекі құралдар:Қазақстан Республикасының саяси картасы, таратпа материалдар, бейне фильм, слайд,оқулық.

Сабақтың барысы

І. Ұйымдастыру кезеңі. Оқушылармен сәлемдесу. Оқу құралдарын тексеріп түгендеу

2.Сандық стратегия әдісі. Оқушыларды 1.2.3.4. санау арқылы топтарға бөлу.

І- топ Гулаг; ІІ- топ Карлаг ; ІІІ- топ Алжир; ІV- топ Степлаг;

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау: 1.Ауызша

1.Сталиндік казармалық социализм дегендіқалайтүсінесіңдер?

2.Зиялы қауымды жаппай жазалау шаралары қалай жүргізілді

3.1937-1938 жылдардағы “халық жауларын” жаппай жазалау шаралары туралы айтыңдар?

4. Жаппай қуғындауға қарсылық көрсету неден көрінді?

ІІ. Жаңа сабақ.

Сабақтың жоспары:

Термин сөздерге түсінік беру.

Бюрократия – қоғам мүшелеріне белгілі бір артықшылықтары бар өкімет аппаратының көмегімен іске асырылатын басқару жүйесі, шенеунік билігі.

Репрессия – мемлекеттік органдар қолданатын жазалау шаралары.

Геноцид – қандай да болсын ұлттың, этностың немесе діни топтарды толық немесе жартылай жойып жіберу.

Тоталитаризм – әрбір азаматтың, қоғам өмірінің барлық саласы мемлекет тарапынан толық бақылауға алынған мемлекеттің саяси құрылыс түрі.

Гулаг – Лагерлер Бас Басқармасы

Топ басшыларынсайлау.

Мұғалімнің кіріспе сөзі.

1936 жылдың 5 желтоқсанда Кеңестердің Жалпыодақтық VIII төтенше съезінде жаңа сталиндік конституция қабылданды. Ол бойынша КСРО - да бюрократиялық орталықтандыру орнықты. Социализм тоталитарлық казармалық сипат алды. Елде сталиндік саясат жүзеге асты. Жазалау органдарының қызметі күшейтілді. Осылайша жеке адам құқығы аяққа басылып, пікір айтқан, ұсыныс жасаған адам «халық жауы» қатарына жатқызылып, жазаланды. 1937 - 1938 жылдары сталиндік қуғын - сүргін репрессия «геноцид саясаты» осылай басталды.

Топпен жұмыс.

I топ

Гулаг жүйесі.ГУЛАГ Мәскеудегі НКВД-ға тікелей бағынған. Республикалық, облыстық партия және совет органдарының лагердің жұмысына іс жүзінде ешқандай ықпалы болмаған. Шындығында «ҚарЛАГ» мемлекет ішіндегі мемлекет болған. Өзінің нақты билігі бар, қару-жарағы, көлігі және пошта, телеграф байланыстары берік жүйеленген. Қарлагтың құрылымы мөлшерден тыс үлкен және көптеген құрылымдық бөлімдері жұмыс істеп тұрған. 1930 жылы сәуірде ГУЛАГ-тың БМСБ «Жаңа ұйымдастырылған лагерьге чекистердің(Құпия қызметке басшылық еткендер) ішінен еріктілерді жетекшілік қызметке жазылу» жөнінде жарғы шықты. Құжатта көрсетілгендей, 1929 жылы 11 шілдедегі КСРО ХКК-нің «еңбекпен түзету лагерьлер туралы» қаулысына сәйкес БМСБ-ға тапсырма берді. Совет Одағы төңірегінде әлеуметтік қауіпті оңашалау тәсілін қолдана отырып еңбекпен түзету. Осы аталған тапсырманы орындауда кешендеуде өте қолайлы деп табылған Сібір, Солтүстік өңір, Қиыр Шығыс және Орталық Азия болып табылды. Жаңадан құрылған лагерлерді басқарған чекистер мен соловецкийліктер ССРО-ның шет аймақтардағы мәдениет пен шаруашылықты қайта құруда маңызды рөл атқарды.ГУЛАГ азабынан өткен тағдырлар өмірдің ең қиын сынақтарын бастап кешірді. 30-ыншы жылдары ода

ІI топ

1 тапсырма. Карлаг ерекше режимді Қарағанды еңбекпен түзеу лагері.

Карлаг 1930 жылы құрылған болатын. Бұл лагерь Қарағанды облысының Тельман Жаңаарқа және Нұра аудандарының аумағында құрылды. 1930 жылдан бастап Карлаг аумағы ұлғайып, 1940 жылы жалпы көлемі 1млн 780 мың гектар жерді қамтыды. Карлагты құрудағы басты мақсаттардың бірі сол кезде қарқынды дами бастаған Орталық Қазақстандағы Қарағанды көмір бассейініне, Жезқазған және Балқаш, Мыс қорыту комбинаттарына аса ірі азық - түлік базасын жасау болды. Өнеркәсіп саласын құрып, дамытуға жұмыс күші де қажет болатын. Карлаг далада Орталық Қазақстанның елсіз мекенінде құрылды. Карлагта 1930 жылдардың басында тұтқын саны - 37 мың адам болды. Оған қамауға алғандардың 4 жасқа дейінгі 980 балалары қосылды. Олар лагердегі балалар үйінде тәрбиеленді. Карлаг патшалы Ресейдің еңбекпен түзеу колониясы принципі бойынша құрылған. Карлаг тұтқындары негізінен ауыл шаруашылығымен айналысты.

2 - тапсырма. Карлаг лагерь тұтқындарының естелігі. 1937 - 38 жылдарда адамдар көп атылды. Қарағанды кеңшарының арасындағы шекаралық лагерьде перзентхана орналасты. Соның маңында балалар зираты болатын. Нәрестелер 1 жасқа жетпей шетінеп жататын... Карлаг бөлімшелеріндегі лагерь зираттарының орындары бүгінде сақталмаған. Зираттардың бір бөлігі су қоймаларын салу кезінде су астында қалған. Карлагта өлген адамдарды «жалпы ережелер» бойынша жерлеген: бірнеше мәйітке 1 шұқыр, әр шұқырға бесеуден үш қабат етіп көміп, аяғының бас бармағына нөмір жазылған қаңылтыр байлайды. Моланың бір бұрышына нөмір жазылған ағаш қада орнатылады. Осы нөмірі тұтқынның өлім актісінде көрсетіледі. Сөйтіп әрбір молаға 15 мәйіттен жерленеді.

Карлаг Отан тарихының ұмытылмас бір беті. Үйінді төбешік болып қалған молалар үрей шақыратын лагерь орындары қаншама адамның ауыр бейнет, төзбес тауқымет тарта жүріп, артына із қалдырғанын да еске салады. Небір қалалар мен зауыттар тұтқындар күшімен бой көтерді. Соның бірі Қарағанды қаласы.

Бұрынғы «халық жауы», жаза мерзімін Карлагта өтеген А. Б. Бергтің естелігі.

Есте сақта. КСРО - да талайдың өмірін тозаққа айналдырған 953 лагерь болса, соның 11 - Қазақстанда Карлаг, Алжир, Степлаг, ҚамысЛАГ, Ақтөбе, ЖезқазғанЛАГ, т. б. Деректерге қарағанда, одақ бойынша барлығы 60 млн адам қуғын - сүргінге ұшыраған. Олардың 40 пайызы ату жазасына кесілді. Лагерь тұтқындарының арасында 30 - дан астам ұлт өкілдері болған. 101 мың Қазақстандық Гулаг азабынан өтіп, 27 мыңнан астамы атылған. «Халық жауларының» 40 мыңы ақталды.

ІІI топ

1 тапсырма. Алжир (Акмолинский лагерь жен изменников Родины) Отанға опасыздық жасағандар әйелдерінің Ақмола лагері.

1937 - 1953 жылы Алжирде 30 мыңдай тұтқын әйелдер отырған деген дерек бар. Оның біразы сол жерде жан тапсырған. Кеңес Одағы бойынша сотталған белгілі азаматтардың әйелдері осы түрмеге қамалған. Лагерь 3га жерді алып жатты. Лагерде 1507 - ден астам нәрестелер дүниеге келіп, олардың көпшілігі суықпен аштықтың құрбаны болған. Алжирде болған атақты адамдардың әйелдерін атасақ, Т. Рысқұловтың әйелі Азима, енесі Алиса, С. Сейфуллиннің әйелі Гүлбахрам, Б.Майлиннің әйелі Гүлжамал, Т. Жүргеновтың әйелі Дәмеш, Н. Нұрмақовтың әйелі Зупнун.

2 - тапсырма. Алжир лагерь тұтқындарының естелігі. Алжирдегі барлық 30 мың гектар лагерь жері Есіл мен Нұра өзендерінің арасындағы беткейге орналасты. Лагерьде ер кісілер жоқтың қасы еді. Сондықтан бүкіл ауыртпалық әйелдердің иығына түсті. Тұтқын әйелдерді қыста отқа жағатын қамыс жинауға апарады. Алжирдің бұрынғы тұтқындарының бірі: Қамыс – негізгі құрылыс материалы және отын. Біз қамысқа қақаған аязда апартын едік. Басымызды шүберекпен шандып аламыз, тек көзімізге ғана сығырайған тесік қалдырамыз. Аяз 40⁰. Көл бетіндегі мұз ойылып кетіп, аяқ киімнен су өтеді. Сонда да біз мұздың бетімен өзіміздің сіресіп қатып қалған «шоқайымызбен» тақ - тақ басып, аяғымызға ағаш қалып киген адамдар сияқты жүретін едік. Әрқайсымыз 40 бау қамыс дайындауымыз керек. Бригадир тексереді. 40 бау үшін 800 грамнан нан аламыз. Норманы орындамасаң «аштан қатасың» деп еске алады.

Тұтқында болған әйелдердің тағдырларын сараптай келе, біз нәзік жандылардың ерен ерлігіне, төзімділігі мен ержүректігіне тәнті боламыз. Биттеп кетпеуі үшін шаштарын алюминий қасықпен кесуге мәжбүр болған. Лагерьдегі әйелдердің көбінің ұзын шаштарын тұтқында жүріп те қырқуға қимай, онсыз да өлшеммен берілетін тапшы суды шаштарын жуу үшін үнемдеп жинап отырған. Айына бір рет моншаға апарғандықтан, сол болмашы суды қыстыгүні бастары мен киімдерін жуу үшін соншалықты қасықтап жинағандары қайран қалдырады.

Есте сақта. КСРО - да талайдың өмірін тозаққа айналдырған 953 лагерь болса, соның 11 - Қазақстанда Карлаг, Алжир, Степлаг, ҚамысЛАГ, Ақтөбе, ЖезқазғанЛАГ, т. б. Деректерге қарағанда, одақ бойынша барлығы 60 млн адам қуғын - сүргінге ұшыраған. Олардың 40 пайызы ату жазасына кесілді. Лагерь тұтқындарының арасында 30 - дан астам ұлт өкілдері болған. 101 мың Қазақстандық Гулаг азабынан өтіп, 27 мыңнан астамы атылған. «Халық жауларының» 40 мыңы ақталды.

ІV топ

1 - тапсырма. Степлаг далалық лагерь.

1940 жылдың басында құрылған. 1947 жылы №4 Ерекше лагерь немесе Степлаг деп аталады. 1940 жылдың соңына қарай мұнда 7 мыңға жуық тұтқын жиналады. Оның тек 10% ғана қылмыскерлер, қалғаны «халық жауы» болатын. Лагердің негізгі міндеті қысқа мерзім ішінде мыс балқыту комбинатын салу болу есептелді. Степлаг Герман концлагерлерінің принципі бойынша құрылған. Степлаг тұтқындары тек қана өндірістік кәсіпорында жұмыс істеді.

2 - тапсырма. Степлаг лагерь тұтқындарының естелігі. Біздер фашистік концлагердегідей тұрдық. Мұнда әрбір тұтқынға арнаулы шифр - нөмір берілетін. Бізді ешқашан аты – жөнімізбен атамайтын, шифр - нөмерімізбен шақыратын. Әр бригадада 15 - 20 адамнан болды. Тұтқындар мыс - кенін шығаруда жұмыс істеді. Ауыр жұмыстан қажыған тұтқындардың өліп жатқандары да болды. Берілетін тағам сылдыр сорпа, наннан 300 - 400 грамм. Бұрғылау құрғақ күйде жүргізілгендіктен бос қазбаның шаңы туберкулез және силикоз ауруларын алып келетін. Тұтқындардың жағдайы өте ауыр болды. Тұтқындардың жерленгендері туралы айтып берейін. Тәулігіне бірнеше адам қайтыс болатын. Кемінде 20 - 25 адам сиятындай шұқыр қазылып, аяқтары мен бастары лақтырылып көмілетін. Көмілмей қалған балалардың денесін егеуқұйрықтар қызығын көретін. Ең сорақы жазаның түрлері:

- адамды жалаңаш тастап, денеге ыстық май құю;