ХХ ғасыр басындағы қазақ жастарының қозғалыстары

ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы

Қазіргі қазақ қоғамындағы демократиялық жаңғырулар барысында жаңаша ой-пікірлер мен көзқарастарды қалыптастыру мақсатында өткен кезеңдегі қазақ халқының азаттық жолындағы күресі мен оның рухани түлеуін зерттеуде отандық тарих ғылымының алдында күрделі міндеттердің орын алып отырғандығы белгілі жайт. Осы орайда республиканың тәуелсіздік тізгінін өз қолына алып, егемен ел болған жағдайында оның өткен дәуірдегі тарихын сол кезеңнің шындығына сай, идеология мен саяси қалыптардан ада, тарих ғылымында бұрын сыңаржақ баға беріліп келген мәселерді мейлінше ашып көрсете отырып, ақиқат, шындық, ғылыми және қоғамдық-саяси тұрғыдан саралаудың маңызы зор. Бұл күрделі міндеттерді шешуде, оның ішінде қоғамдық-тарихи сананы қалыптастыруда Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың арнайы қаулыларымен 1997 жылды «Жалпы ұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргіндерді еске алу»(1) және 1998 жылды «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» (2), ал 1999 жылды «Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылы»(3) деп жариялаулары нәтижесінде қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы азаттық күрес тарихын қайтадан зерделеуде қол жеткізген табыстары күні бүгінгі тарих ғылымының дамуында үлкен мәнге ие болуда.Демек,осының арқасында отандық тарихтың

Шын мәнісінде, ХХ ғасырдың басы қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы күресінің шарықтау кезеңі болып табылады.Қазақ өлкесінің ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Ресей империясының саяси және экономиялық жағынан толық дәрежелі отар еліне айналуына, саяси-құқықтық, әлеуметтік-экономиялық, рухани-мәдени тұрғыда отаршылдық езгінің күшеюіне қарсы бағытталған наразылықтардың, 1905-1907 жылдардағы орыс буржуазиялық-демократиялық революциясы барысында дүниеге келген қазақ даласындағыұлттық-демократиялық жаңғырулардың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісімен, 1917 жылғы қос революция және азамат соғысы жылдарындағы қазақ халқының азаттық жолындағы күрестерімен ұласып, тереңдей түскені мәлім.Осы тұста ұлттың қамы, бостандығы, азаттығы, елдің бірлігі, тұтастығы, рухани-мәдени өркениеттілігі үшін күрескен ұлт зиялыларының шоғырының қалыптасқандығы тарихи ақиқат.Демек, олардың көшбасшысы ретінде саналған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ш.Бөкеев, С.Меңдешев, Б.Қаратаев және тағы басқалардың нақты ізбасарларына айналған жастардың да саясат сахнасына шығуын Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың төмендегі тұжырымдарымен нақтылауға болады: «ХХ ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқ

Өлкедегі ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы тарихын қазақ жастарының мәдени-ағартушылық, қоғамдық-саяси салаларда жүргізген қызметтерінсіз, Ақпан реолюциясынан кейінгі елдегі демократиялық үрдістердің жандануына байланысты жаппай құрылған жастар ұйымдарының жұмыстарынсыз толыққанды зерттеу мүмкін емес. Бұл ойымызды осы тақырыптың бүгінге дейін арнайы кешенді түрде зерттелмей келуі де растай түседі.Демек, бұл кезеңдегі қазақ жастарының туған халқының өркениетті халықтармен тең дәрежеде болуы мақсатында жүргізген мәдени-ағартушылық жұмыстары, қазақ мемлекеттілігін қалыптастыру жолындағы қызметтері, осы бағытта жастар ұйымдарының бірігіп атқарған сан-саналы ұйымдастырушылық іс-әрекеттері, саяси күрес жүргізуде қолданған әдіс-тәсілдері, ұстанған бағыт-бағдарлары т.б мәселелердің жиынтығы дербес зерттеу жұмысының өзегі бола алады.ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының пайда болуының тарихи алғышарттары мен дамуын көрсету барысында патшалық өкіметтің отаршылдық саясатының қазақ жастарының қоғамдық-саяси көзқарастарының қалыптасуына тигізген тікелей ықпалы, 1905-1907 жылдардағы орыс буржуазиалық-демократиялық революциясы тұсында ірі қа

Сонымен қатар қазіргі тәуелсіз Қазақстан жағдайында мемлекет тарапынан жастар саясатын айқындап жүргізуде зерттелініп отырған тақырыптың басты нәтижелерінің бірі ретінде өзара сабақтастықтары мен үндестіктері мәселелерін күні бүгінгі жастар ісі тәрбиесінде тиімді пайдалану, басшылыққа алу басты шарттардың бірі екендігі даусыз.

Өлкедегі ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының қалыптасуының тарихи алғышарттарын айқындау барысында ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық ой-пікірлердің қалыптасу ерекшеліктеріне, даму бағыттарына арналған ғылыми әдебиеттерге талдау жасаған орынды.

Д.Қамзабекұлының «Руханият» атты зерттеу еңбегінде Омбыдағы «Бірлік» ұйымының 1916 жылдан шығарып тұрған «Балапан» журналы, 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін құрылған жастар ұйымдарының қызметтері, бағыт-бағдарлары, Ташкент қаласында шоғырланған қазақ зиялыларының ұйытқысымен 1922 жылы құрылған «Талап» қауымының бағдарламасы, зиялылардың ағартушылық бағытында атқарған жұмыстары жөнінде мәліметтер келтірілген. Д.Қамзабекұлы осы еңбекте 1917 жылғы қос революция және азаматтық қарсы тұру жылдары ұлттық рухты түлетуге ат салысқан жастар ұйымдарының қызметтерін тереңдей зерттеуге ден қоя отырып, «Алашорда тарихы бізге жетпіс-сексен жылдан кейін шашырап, алтынның сынығындай болып жетсе, жоғарыда аты келтірілген ұйымдар туралы олай деп те айта алмаймыз. Міне, осы тұрғыдан қарап, бұл мәдени-ағарту ұйымдарының тарихын жазу тарихшыларымызға қиынға түсе ме дейміз. Әйтсе де, қазақтың ой-аңсарының ілгерілеуіне үлес қосқан мұндай ұйымдар туралы ауыз ашпай, пікір білдірмей қалуды жауапсыздық санаймыз», - деген тұжырымдарды біздің алдымызға өзекті мәселелердің бірі ретінде ұсынады.(54, 46 б.). Бұл пікірлер ХХ ғасырдың басындығы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы тарихын зерттеудің жән

1917 жылғы қос революция және азамат соғысы жылдарына қатынасты жазылған өлкетанушы тарихшы-ғалымдар мен қоғамтанушылардың ғылыми еңбектерінің алатын орны ерекше. Осы тұрғыда тарихшы-ғалым Т.З.Рысбековтің ғылыми еңбектерінде келтірілген Батыс Қазақстан өңіріндегі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне, Батыс Алашорда үкіметінің құрылуына, Алаш қайраткерлері Ж.Досмұхамедов пен Х.Досмұхамедовтердің, Халық комиссары О.Исаевтың қоғамдық-саяси қызметтеріне, Батыс Алашорда үкіметінің құрамына кірген жастар К.Жәленов, И.Қашқынбаевтың қызметтеріне және Алаш ардақтыларын алғаш айыптау мәселесіне қатысты мәліметтері біздің ғылыми жұмысымыздың мақсат-міндеттерін айқындауда құнды дерек көздері болып саналады.(62). Сондай-ақ автордың Күнбатыс Алашорданың саяси тарихына байланысты жарық көрген мақалаларын болашақ ізденіс жұмыстарында ғылыми айналымға енгізуге толық мүмкіндіктің бар екендігіне назар аудару қажет(63).

Тарихшы-ғалым Б.Қ.Бірімжаровтың Батыс Қазақстанның тарихына арналған ғылыми еңбегінде ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының азаттық күресінде жетекші рөл атқарған Б.Қаратаев, Б.Құлмнов, С.Меңдешев, Ғ.Қараш сияқты ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметтері баяндалған. Бұл еңбекте сонымен бірге Бөкей Ордасындағы зиялы қауым өкілдерінің ұлттық сананы оятудағы, елдегі демократиялық үрдістерді дамытудағы қызметтері ғылыми тұрғыда зерттелініп, олардың бөкейлік жастарды әлеумет істеріне, саяси күреске әрдайым баулып отырғандығы, бұл дәстүрдің ХХ ғасырдың басында Бөкей Ордасындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының жандануына ықпал еткендігі жөнінде тқжырымдар жасалынған(64). Сондай-ақ ғалымның ХХ ғасырдың басындағы Бөкей Ордасындағы қазақ зиялыларының ағартушылық, қоғамдық-саяси, мемлекеттік қызметтері жөніндегі және 1917-1920 жылдардағы қазақ жастар ұйымдарына қатысты ғылыми басылымдарда жарияланған мақалалары осы зерттеу жұмысының басты бағыт-бағдарларын, мақсат-міндеттерін айқындауға толық мүмкіндік береді(65).

Өлкетанушы тарихшы-ғалым И.Кенжалиев «Батыс Қазақстанның қасіретті жылдары»(1916-1920 жж) атты тарихи очеркінің бірінші кітабында ХХ ғасырдың басындағы Орал облысының әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси жағдайына шолу жасап, 1917-1920 жылдардағы саяси өзгерістер мен азаматтық қарсыласу кезеңіндегі Орал қаласы және оның өңіріндегі саяси күштер арасындағы текетірестерді мұрағат құжаттарына сүйене отырып зерттеген(66). Автордың Батыс Қазақстанның қасіретті жылдарына арналған тарихи очеркінің екінші бөлімінде Бөкей Ордасындағы 1917-1920 жылдары орын алған саяси оқиғалар қамтылған. Онда өлке халқының революция алдындағы жағдайына, 1917 жылғы Бөкей даласындағы демократиялық қозғалысқа, Бөкейліктегі жаңа өкіметті орнату үшін күреске қатысты жаңа деректер мен мұрағат құжаттары ғылыми айналымға енгізілген. Бұл еңбектегі Бөкей Ордасындағы қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметтеріне, «Жігер» жастар ұйымының қызметіне қатысты мәліметтер біздің жұмысымыз үшін құнды болып табылады(67). Сонымен қатар ғалымның Бөкей Ордасында дүниеге келген әрі өңірдегі әлеуметтік-саяси қызметтерге араласқан Алаш қайраткерлерінің бірі Ғ.Қараш жөнінде жазылған еңбегінің алатын орны үлкен. Осы тұрғыда Ғ.Қараш

Міне, ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы мәселесінің бүгінгі таңға дейін арнайы, жеке дара зерттелмей келуі қарастырылып отырған тақырыптың мейлінше өзектілігін айқындай түседі. Демек, бұл мәселені толыққанды зерттеуде тың дерек көздері мен мұрағат қорлары құжаттарының алатын орны ерекше. Осындай жағдайда ХХ ғасырдың басында Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде дүниеге келген қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдарын ғылыми тұрғыда жан-жақты зерттеудің қажеттілігінің еш күмән туғызбайтындығы даусыз.

ХIХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басында патшалық Ресей өзінің қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани даму жолында ірі сапалық өзгерістерді басынан өткеріп, монополистік, капиталистік даму сатысына өтті. Қазақстан біртұтас Ресей империясының бөлігі ретінде бұл үрдістен шеткері қала алмайтын еді. Ресейдің басқа аймақтары сияқты қазақ өлкесі де капиталистік дамуға еріксіз тартылды. Бұл жағдай патшалық Ресейдің қазақ жеріндегі отарлық саясатының күшейіп, өлкені метрополияның шикізат көзі мен сауда рыногіне айналуына әкелді [69, с. 165].

Жер – кез келген халықтың өмір сүру кеңістігі. Оны басып алу, келбетін өзгерту, құрту – отарлау саясатын жүргізушілер тарапынан болатын зұлымдық іс. Қазан төңкерісінің алдында Дала өлкесінің тұрғындарының 42 пайызы орыстар болды. Ресейліктер қазақ жеріне ішкерілей еніп, Астрахань, Орал, Сібір, Жетісу казак әскери шептерін салып, халықты қоршап алды. Орынбор өлкесінде қоныстанған 553 мың, Оралдағы 235 мың, Сібір шебіндегі 164 мың, Жетісудағы 59 мың қазақ-орыс әскери күші қанды семсерін жергілікті халықтың үстінен төндірді.

ХIХ ғасырдың 90 жылдығында қазақ жерін қоныс аударып келушілер пайдасына шешу күшейе түсті. Ондайда жергілікті қазақ тұрғындардың экономикалық мүддесі ескерілмейді. Егер 1893 және 1905 жылдар аралығында қазақ елінің пайдалануынан 4 миллион десятина шамасында жер бөлініп алынса, 1906-1912 жылдары келімсектерге бөлінген жер көлемі 17 миллион десятинадан асты. 1917 жыл қарсаңында сырттан Еуропалық Ресейден келіп, басып алушыларға барлығы 45 миллион десятина жер берілді.

Ресей патшалығының қазақ жеріндегі отарлық саясатының кең көлемде жүргізілгендігін академик М.Қозыбаевтың «Жауды шаптым ту байлап» атты еңбегінде келтірілген деректер де нақтылай түседі. Оның пайымдауынша, ХХ ғасырдың бас кезінде Ресей Азиялық Шығысты отарлауды жедел қарқынмен жүргізе бастады. 1907-1912 жылдардың өзінде ғана елдің еуропалық бөлігінен 2 млн. 400 мың адам әкеліп қоныстандырылды. Отарлау Қазақстанда кең көлемде жүзеге асырылды. Патша үкіметі 1916 жылға қарай қазақтарды 40 млн. Шұрайлы жерінен айырып, қоныстану қорын құрды. Қазақтар шөл дала мен тауларға тықсырылды.

1917 жылға қарай Қазақстанда қоныстану учаскелеріне, ормандағы саяжайларға, қазақ әскерлеріне, помещиктік имениелерге, монастырьлңк учаскелерге, қалалр мен темір жолдар үшін бөлінген өңірлерге ең жақсы егістік жерлер мен жайылымдардың 45147765 десятинасы тартып алынды.

Ресей үкіметінің орыс шаруаларын қазақ жеріне жаппай қоныстандыру саясатына қарсы шыққандардың қатарында ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының жетекшілерінің бірі, сол кездегі мемлекеттік Думаның депутаты Бақытжан Қаратаев болды. Ол өзінің 1907 жылы 16 мамырда мемлекеттік Дума мінбесінен сөйлеген атақты сөзінде: «Қырғыз-қайсақ халқының атынан бұл мінбеден ешкім сөйлеген жоқ, соған қарамастан мемлекетімізде шиеленісіп отырған аграрлық мәселені шаруаларды далалық облыстар территориясына, атап айтқанда, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу облыстарының территориясына қоныс аудару арқылы шешкісі келетіндер бар. Осынау қоныстандыру шаруалардың өздерінің де, шет жерлік қырғыздар шаруашылықтарының да күйзеліске ұшырап, ыдырауына әкеліп соқпай ма деп ешкім сұраған емес. Жергілікті халықтың мүддемелерімен есептеспей келген қоныстандыру қалай дегенмен де әділетсіздік болып табылады», - деп патша өкіметінің аграрлық саясатын қатты сынға алған [64, 112-113бб.].

Қазақ халқының өз жерінен айырылып, қыспаққа ұшырауы оқыған қазақ жастарын, ұлт зиялыларын бейжай қалдырмады. Сол кезеңдегі мерзімді қазақ басылымдарының беттерінде жер мәселесі, қазақ халқының әлеуметтік жағдайы кеңінен талқыланып отырды. Бөкей Ордасынан шыққан зиялы қазақ жастарының бірі, 1909 жылы Каир университетінің…