ХХ ғасыр соңы мен ХХІ ғасыр басындағы сыртқы саясат

№180 жалпы білім беретін мектеп

Алматы қаласы

Тарих пәні мұғалімі

Нұрланқызы Камила

ХХ ғасырдың 90 жж. – ХХІ ғ. бас. АҚШ пен Жапонияның сыртқы саяси стратегиясындағы Азия-Тынық мұхиты аймағы

Аннотация: Мақалада Азия-Тынық мұхиты аймағының қауіпсіздігіне байланысты АҚШ пен Жапонияның сыртқы саясатындағы АТА-ға қатысты стартегиялар берілген. АҚШ президенті Билл Клинтон «Жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру»; «Шығыс Азияға қатысты 1990; 1992; 1995; және 1998 ж. стратегиялар»; «XXI ғасырдағы Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы»; «Лаңкестікке жол бермеу» және «Қорғаныстық саясаттың төрт жылдық шолуы» деп аталатын құжаттарда одақтас елдермен қарым-қатынасын нығайта отырып, мемлекеттің қауіпсіздігі мен бейбітшілік жағдайын, территориялық қауымдастығын тікелей байланыстырды. Қазіргі уақытта АҚШ пен Жапония АТА-мен қарым-қатынасын жақсартуға, өз позицияларын осы аймақтарға бекітуге тырысуда. Жапондық әдіс әрдайым келіспеушілік жағдайларда бейбіт дипломатиялық әдіс қолдануды дұрыс деп көрсетеді.

Түйін сөз: Азия-Тынық мұхиты аймағы, Азия-Тынық мұхиты аймағының қауіпсіздігі, сыртқы саяси стратегиялар, әскери-саяси ынтымақтастық, ядролық аймақ, халықаралық қатынастар

Бүгінгі күні «Азия-Тынық мұхиты аймағының қауіпсіздігі» өзекті мәселенің бірі болып, саяси сахнада орын алып отырғаны баршамызға аян. Азия-Тынық мұхиты аймағының қауіпсіздігі аймақта орналасқан мемлекеттердің қауіпсіздігіне, оның тәуелсіздігі мен территориялық қауымдастығына тікелей байланысты. Азия-Тынық мұхиты аймағы бейбітшілік пен қауіпсіздік жағдайында маңызды көзқарасқа ие. Негізінен осы жерде АҚШ, Жапония, Ресей және Қытай державаларының мәселелері тоғысады. Халықаралық қатынастар жүйесінің негізгі шешештін мәселесі, бүкіл адамзаттың алдында: соғыс пен бейбітшілік мәселесі.

Қазіргі таңда шешілмеген мәселе Корея аралындағы екі мемлекеттің – Корея Республикасы (Оңтүстік Корея) мен Корей ХДР (Солтүстік Корея) мәселелері, «Кампучиялық» аты тағы да бір мәселе болатын. Жапония үшін Азия-Тынық мұхиты аймағы жеке дара да (әлемдік саясатта өңірлердің дамуы) көптеген мемлекеттердің көзқарастарының бірігуі және субъективті (бұл өңірдің экономикалық, саяси және стратегиялық байланыстарда өте маңызы зор). Жапонияның сыртқы экономикалық мәселелерінің жартысынан көбі осы жерге негізделген. Жапония шикізаттың біршама бөлігін осы мемлекеттерге шығарады. АТА Құрама Штаттардың саясаты мен саяси стратегиясын екі жақты ұстанады. Бір жағынан, АҚШ өзіндік белсенді даму саясатын әрдайым АТА-сыз өткізетін еді. Екінші жағынан, американдықтар өз ұстанымдарын қорғау күшін өз серіктестеріне арттырауға ықпал жасауда. Онда американдықтар өз күшін еемес, еуропалық әскери күшті пайдалануға тырысты. Жапония АҚШ үшін біруақытта серіктес те, қарсылас та болып табылады. АҚШ Жапонияның әсер ету көзқарасының күшеюінен қорғады, бір жағынан оның күшінің дамуынын қорғауға мәжбүр. Сондықтан, АҚШ Жапонияны өзіне тәуелі етуге күшін салады. Негізінен ол Құрама Штаттардың жай қарулану сферасында Ж

Жапонияның АТА-дағы көзқарастары әлемде ғана бағаланбай, сондай-ақ мемлекеттерің өз ішінде, әсіресе жапон саясаткерлері арасында әртүрлі бағаланады. Мысалы, университет профессоры Кобэ Йокибэ Макато «Жапония дипломатиясы және саяси тарихы» деп аталатын монографиясында «Азия – Жапония үшін ең алдымен экономикалық жоспарында маңызды» деп санайды. Ескере келе профессордың пайымдауынша жапонияның сыртқы саясаты мен дипломатиясын Азия-Тынық мұхит аймағымен дамыту қажет. Й.Макото «Жапония – халыөаралық масштабта сауда державасы, ол өз саясатын экономикалық негізде құру қажет» деген қорытынды жасайды. Зерттеулерге сүйенсек Томито Нобуо және Сонэ Ясупори оқымыстылары Жапонияның сыртқы саясатын Азия-Тынық мұхиты аймағын экономикалық және саяси өзгерістер тәртібінде қарастырады. Олар ең бастысы ішкі саяси базасына, әскери саясатына көп көңіл бөледі. Ғалымдар «АТА үшін бейбіт, соғыссыз дипломатиялық қарым-қатынас» дұрыс деген қоорытындыға келді. әсіресе, Оңтүстік Корея халқы үшін маңызы зор еді.

Жапония Азия-Тынық мұхит аймағымен келіспеушілік (конфликт) жағдайларында ерекше стратегиялық икем жасауда. Жапондық ғылыми орталықтар қандайда бір мемлекеттер мен аймақтарда келіспеушіліктер туындаған жағдайда олардың пайда болу себебі мен шешу жолдарында барынша Жапонияның пайдасына шешуге тырысты. Жапония серіктестігі бұл аймақтарда екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Вьетнамдағы соғыстың аяқталуынан кейін дами бастады. АҚШ-тағы басқаруша орталықтар кейбір әскери-саяси концепцияларды қайта қарай бастады. АҚШ Оңтүстік Кореяда әскери күштің қысқартылуынан бас тартты. АҚШ-тың қорғаныс министрі Шлессинджер аймақта әскери қозғалыс әрекеттері болған жағдайда ядролық қаруды қолдану мүмкіндігін жариялады. АҚШ сол уақытта Тайваньмен әскери келісім шарттың барын ескере келе Қытаймен толықтай қарым-қатынастың қалыпқа келуін кейінге қалдырды. АҚШ өз ықпалын сақтап, дамыту жолдарын іздей бастады. Одақтас елдер мен американ арасында әскери көмектің күшімен мүмкіндіктерін шамадан тыс бағалау жүріп жатты. АҚШ-тың ойынша Азия елдері өздігінше саясат жүргізулері әскери күштің белсенді өсуіне әсер етті. Бұл жаңа технология мен қарудың түрлерін сатып алу мүмкіндіктерін тудырып, бұл мемлекеттер

Біріншіден, Жапония АҚШ-тың «ядролық аймақ» мәселесінде нақты кепілдемесін алуға, яғни Жапонияның ықпалына сай АҚШ-ты ядролық соғысқа итермелеу қаупі болған жағдайда АҚШ-тың келісімімен ядролық қаруды қолдану.

Екіншіден, Жапония өз территориясында американдық базаларды қолдану талаптарын анықтауды қажет деп тапты.

Үшіншіден, Азияда әскери доктринада нақты шешім қабылдау барысында Токиомен ақылдасып, Вашингтонның дайындығын анықтау қажет болды.

Жапондық басқару орталықтары АТА-ында өз ұстанысмдарын нығайту және дамыту жұмыстарын жүргізе бастады. Аймақта өз көзқарасын ұлғайту тенденциялары қазіргі уақытта да жалғасуда. Жапония бірінші кезекте экономикалық рычагын пайдаланса Құрама Штаттар әрдайым үшінші мемлекеттің ішкі істеріне әскери араласудың көмегімен болса да саяси позициясын бекітеді. Соңғы уақытта АҚШ тек халықаралық емес ішкі дау-дамайларға да жиі араласып отыр. Біріншіден, жақында ғана соғысуға дейін жеткен АҚШ пен Югослаия арасындағы байланыс, Ирактағы бомбалау әрекеттері. Бұл елдер басқа аймақтарда болғанымен Американың өзіне жақпаған мемлекеттермен арадығы қарым-қатынасы көрініп тұрғандай. Осылайша АҚШ бүкіл дүниежүзіне, басқа елдердің ісіне әскери араласудан қорықпайтындығын дәлелдеді. Бұдан шығатына, Оңтүстік Корея аралдарында және басқа да халықаралық құлдырау жағдайында Құрама Штаттар өз пайдасына күш қолдану әрекетімен араласуы мүмкін. Югославияны бомбалауға тек американдық ұшақтар ғана емес, БҰҰ-ның, европалық мемлекеттердің қарулы күштері қатысқандығын жоққа шығара алмайды. АҚШ-тың бомбалау ісіне шешім қабылдағанын БҰҰ-да жоққа шығара алмас еді.

Жапония мәселелерді тек бейбіт, экономикалық әдістермен шешуге бейімді. Біртіндеп азиялық нарық жаулап алу алдында тұр. Жапондық компаниялар АТА-да өз фирмаларын ашып, ол мемлкеттерде жұмыс орындарын құрып, арзан жұмыс күшін өз мүдделері үшін пайдалануда. Тәжірибе негізінен Жапония оның ұлттық құндылықтары мен әскери әрекеттері үшін толықтай жауап береді. Жапония басқа батыс елдері сияқты Югославияға қарсы күш қолданбай, «шарасыз әдістерге» өз түсініктерін ғана білдірді. Сонымен қатар, Жапония Югославиядағы қаржылай шығынды жабу ісіне араласпады. Осылайша Жапония Югославияны бомбалау ісіне қарсы істің басталғалы тұрған хабарға түсіністікпен қарап, өзін «ұстамды» түрде ұстады. Оның мақсаты АТА-дағы экономикалық билікті басып алып, аймақтардағы мұндай саясат қауіпсіздікті қамтамасыз етеді деп түсіндірді. Жапондық баспасөз өкілдері: «АҚШ президентінің Камбоджаның Пномпен қаласында өткен Шығыс-Азия басшыларының мәжілісіне қатысуын Азия-Тынық мұхиты аймағындағы стратегияларына қайта мән беріп, қолға ала бастады» деп хабарлады [1].

ХХ ғасырдың 90 жж. бастап АҚШ пен Жапонияның сыртқы саясатында Азия-Тынық мұхиты аймағына байланысты бірнеше стратегиялар қабылданды. Мәселен, АҚШ президенті Билл Клинтон қабылдаған «Жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру»; «Шығыс Азияға қатысты 1990; 1992; 1995; және 1998 ж. стратегиялар»; «XXI ғасырдағы Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы»; «Лаңкестікке жол бермеу» және «Қорғаныстық саясаттық төрт жылдық шолуы» деп аталатын құжаттарды ерекше атап өтсек болады.

АҚШ президенті Билл Клинтон 1993 жылы 7 шілдеде Азия-Тынық мұхит аймағына байланысты сыртқы саяси стратегиясы негізінде «Жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру» деп аталатын құжат қабылдады. Ондағы мақсат халықаралық жағдайдың өзгеруіне байланысты жетекші ұстанымдарды сақтап қалу. Жаңа әлемдік тәртіп жүйесінің өзгерісіне бағытталған АҚШ-тың аймақтық саясатын анықтайтын АТА-ға қатысты стратегия Веседа университетінде ұсынылды. АҚШ президенті Билл Клинтон Веседа университетінің студенттерімен кездесуі кезінде аймақтық деңгейде тынықмұхиттық қауымдастықты арттыру мақсатында экономиканы дамытуға көңіл бөліп отырғандығын жеткізді. «Жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру» стратегиясы Кеннедидің билік басында болған уақымен түсіндіріле отырып, АТА-ға қатысты АҚШ-тың аймақтық саясатында Жапонияның ерекше рөлін көрсетеді. АҚШ-тың АТА-мен ынтымақтастықты арттырудың негізгі көзі ретінде мынадай бөлімдерді басшылыққа алады: «Жапониямен ынтымақтастықты арттыру», «Экономикалық белсенді сауда жүйесін нығайту», «Аймақта орын алып жатқан реформаларға қолдау көрсету және демократияға бет бұру», «Жапониямен АТА-да әскери қатысуын жалғастыра отырып әскери саясатты нығайту, одақтас елдер арасында АҚШ өз

Біріншіден, «Жапониямен ынтымақтастықты арттыру» бөлімінде АҚШ пен Жапония арасындағы саяси қарым-қатынас АТА-ға бағытталған, американ-жапон елдері арасында берік әріптестікті құру мақсаты көзделген. Жапонияның экономикалық әріптес ретіндегі мәселесіне ерекше назар аудара отырып, сауда-экономикалық байланыстарын осы стартегияның негізгі мәселесінің біріне алып, өзекті тақырып деп көрсетті.

Екіншіден, «Экономикалық белсенді сауда жүйесін нығайту» бөлімінде экономикалық жүйелердің барынша белсенді сауданың дамуына жағдай жасай отырып, халықаралық деңгейде мемлекеттер арасында экономиканы өсіру. Стартегияда аталғандай: «дамыған мемлекеттердің қысымына қарсы тұру үшін біріге отырып алдағы кедергілерді жою, ал өсу арқылы нарықты қорғап қалу қажет» деп көрсетті. Тынықмұхииттық қауымдастықты құру арқылы экономикалық өсуге жол ашуға және экономикалық қысымға қарсы тұруға болады. Осылайша мемлекеттің экономикасының дамуын жол ашылады. Б.Клинтон АТА-ға қатысты экономикалық ынтымақтастыққа мүше мемлекеттермен кеңес алмасты. Сонымен қатар, мемлекеттік басшылар арасында экономикаға байланысты кедергілерді жою қажеттігі мен жаңа мүмкіндіктерге жол ашу мәселесін алға қойып, талқылаулар жүргізді.

Үшіншіден, «Аймақта орын алып жатқан реформаларға қолдау көрсету және демократияға бет бұру». Яғни, АҚШ демократияны дамыту мәселесін былай деп түсіндірді: «Демократияның артуы, бұл – бейбітшілік пен тұрақтылықтың аймақ елдері арасындағы ең маңызды кепілдік болып саналады. Сондықтан, демократиялық мемлекеттер бір-біріне қарсы шықпай, татулықта өмір сүреді және лаңкестік пен босқындарға жол бермейді. Одақтастар арасындағы қарым-қатынасты тығыз дамытуға мүмкіндік ала отырып адам құқығына кепілдік беруге бет бұрудамыз».

Төртіншіден, «Жапониямен АТА-да әскери қатысуын жалғастыра отырып әскери саясатты нығайту, одақтас елдер арасында АҚШ өз міндеттерін орындау» мәселесінде АҚШ АТА-ға қатысты сауда-экономикалық факторларды басшылыққа ала отырып, әскери-саяси факторларға да ерекше көңіл бөлуінің негізінде біршама іс-шаралар атқарды. АТА-да әскери қатысуын жалғастыра отырып АҚШ өз міндеттерін орындауда [2].

1995 жылғы Жапония мен Оңтүстік Корея арасындағы қарым-қатынас шиеленісе түсті. Екінші дүние жүзілік соғыстың елу жылдығын тойлағаннан кейін Солүстік Кореяның арнайы қызмет органдары Жапония азаматтарына жәбір көрсетіп, ұрлап, олардың тағдырын аяқасты етті. Жапония мен Солтүстік Кореямен қарым-қатынасты тұрақтандыру мақсатында Пхеньян декларациясы негізінде ұрлау, зорлық көрсету, ядролық, зымырандық мәселелерді шешу арқылы мемлекетаралық қатынастарды дұрыс жолға қоюға бет бұрды. АҚШ қарулы күштерінің Жапонияда орнығуы саяси қарым-қатынасты арттырады деп болжады. Осы негізде Жапонияда американ әскерлерінің қысқару қажет деп таныды. Солтүстік Кореяның ядролық державаға айналуы, қауіпті жағдай тудыратындығы Жапонияны алаңдатты [3].

XX ғ. 90-шы жж. АҚШ-тың қорғаныс министрі Шығыс Азияға қатысты «Жаңа тынықмұхиттық қауымдастықты құру» стратегиясына негізделген құжат дайындады. 1995 ж. Шығыс Азияға қатысты стратегияда аймақтағы қауіпсіздік мәселелері, американдық әскери қатысу мәселелері қарастырылды. АТА-дағы американ-жапон…