Хромтау топырағының құрамы мен экологиялық жағдайы

№6 Хромтау гимназиясы

Тақырыбы: Хромтау ауданының топырағының құрамы және оның

экологиялық жағдайы

2018 жыл

КІРІСПЕ

Жұмыстың өзектілігі. Топырақтың адамзат қоғамы үшін маңызы өте ерекше. Ең

алғашқы қауымдық құрылыс кезінде адамдар жабайы өсімдіктерді мәдени

өсімдіктерге айналдыра бастады. Құнарлы топырақта өнімді өте көп алатынын

адамдар сол кезде-ақ білген. Адамзаттың бүкіл өмірі осы топырақпен

байланысты. Адамдарға азық – түлік пен жануарларға қоректі өндіру үшін қажетті

жағдай тек топырақ арқылы ғана жасалынады.

Топырақ – барлық материалдық игіліктердің көзі. Ол азық- түлік, малға

жем, киім үшін талшық, құрылыс материалдарын береді.

Топырақ дегеніміз - жердің өсімдік өсетін құнарлы, үстіңгі қабаты.

Топырақтың құрамын құм, саз, майда иастар, өсімдіктер, ұсақ жануарлардың

шіріген қалдықтары (қарашірік) құрайды. Топырақтың түсі оның құрамындағы

осы шіріндіге байланысты өзгереді.Топырақта неғұрлым шірінді көп болса,

соғұрлым ол құнарлы болып, өсімдік жақсы өседі.Топырақтың ең басты қасиеті-

құнарлығы. Ол үшін топыраққа минералдық тыңайтқыштар қосу керек. Өсімдік

жақсы өсу үшін топырақта азот, фосфор, калий жеткілікті болуы қажет.

Топырақтан қоректенуде азоттың орны ерекше. Өсімдікке азот жетпесе өте баяу

өсіп, жапырақтары бозара бастайды.Ағаштардың жанама бұтақтары дамымайды.

Фосфор жасуша қабықшасын түзуге қажетті элемент. Өсімдікке фосфор жетіспесе

жемістің түзілуі баяулап, Салмағы кемиді. Калий жеткіліксіз болса, өсімдік аласа,

сабағы әлсіз болады. Түйнек, тамыр жақсы даму үшін де калий керек.

Егін егерде алдымен жерді жыртып, тырмалайды. Ал ауламызда топырақты

күрекпен қопсытамыз.

Жұмыстың мақсаты: Өз ауданымның топырақ құрамын анықтау, зерттеу,

салыстыру жұмыстарын жүргізу.

Зерттеу объектісі: №6 Хромтау гимназиясы

Зерттеу міндеттері: Хромтау ауданының топырақ құрамын анықтау.

Зерттеу әдістері: бақылау, талдау, салыстыру, тұжырымдау, зерттеулер,

сарамандық жұмыс, тәжірибе.

Зерттеу болжамы: Топырақ түрлерін сипаттау.Топырақтың механикалық

құрамын және маңыздылығын тәжірибе жүзінде дәлелдеу.

Зерттеу базасы: №6 Хромтау гимназиясы, Тассай селолық округі, Дөң селолық

округі, Қызылжар және Сухинов аймақтары.

I тарау Топырақтың адам қоғамы үшін маңызы

1.1 Топырақ және топырақ түрлері

Топырақ деген не? Топырақты зерттеудің негізін салушы В.В.Докучаев

минералдар, өсімдіктер мен жануарлар патшалықтарымен қатар, топырақты да

«табиғат патшалықтарының» бірі деп атады.

Топырақтың түзілуі – бүкіл табиғат элементтерінің өзара әрекеттерінің

нәтижесі. Топырақ – табиғат компоненттерінің бірі. Топырақ жердің ең беткі өте

жұқа қыртысындағы тау жыныстарының, өлі ағзаларының әсерінен пайда болады.

Топырақ – тірі (органикалық) және өлі (бейорганикалық) табиғаттың

әрекеттесуінің нәтижесінде пайда болатын ерекше табиғи дене.

Топырақтың ең негізгі қасиеті – табиғи құндылығы, яғни, құрамында өсімдіктің

тез әрі жақсы өсуіне жағдай жасайтын қоректі заттардың мол болуы.

Сондықтан топырақ литосфераның жоғарғы ауа қабатымен байланысатын қабаты

әрі бүкіл биосферадағы тіршіліктің тірегі деп аталады.

Органикалық қалдықтардың ыдырауы нәтижесінде топырақтың қарашірік қабаты

түзіледі. Қарашірік дегеніміз – микроағзалардың, өсімдіктердің, жәндіктердің

органикалық қалдықтары.

Топырақ түрлері. Топырақ жер бедерінің пішініне, географиялық орнына қарай

бірнеше түрге бөлінеді. Мысалы, қара топырақты зона, қара қоңыр топырақты

зона, қоңыр, сұр қоңыр топырақты зоналар.

Жер бетінде топырақ түрлерінің таралуы климат жағдайларымен тығыз

байланысты. Өсімдік сияқты топырақ жамылғысы да экватордан полюстерге

қарай зоналар бойынша өзгереді. Тауларда биіктік белдеулерге сәйкес таралады.

Ең құнарлы топырақ – қара топырақ. Ондағы қарашірік қабатының қалыңдығы 1

метрге дейін жетеді. Топырақтың бұл түрі қоңыржай белдеулердегі далаларда

шөп астында түзіледі. Даланың топырағы қарашірікке бай. Қара қоңыр

топырақтың қара топыраққа қарағанда құнарлығы аздау болады. Қылқанды және

аралас жапырақты ормандарда қарашірігі аз күлгін топырақ түзіледі. Сұр қоңыр

топырақтың құнарлығы мүлдем аз болады.

Полярлық аймақта әрі қысқа, әрі салқын болып келетін жаз айларында өсімдік

қалдықтары шіріп үлгермей, шымтезекке айналады.

Топырақты қорғау. Өсімдіктер топырақтан нәр алған сайын оның құнарлылығын

азайтады. Топырақ өте баяу түзіледі – қалыңдығы 1 см қабат түзілу үшін ұзақ

уақыт керек, сонымен бірге су мен жел жыл сайын егістік жерлердің 1%-ын

бүлдіреді. Топырақты қорғау және оның құнарлылығын арттыру – адам

баласының маңызды міндеттерінің бірі.

Мелиорация – топырақтың құнарлылығын арттыруға техникалық және

шаруашылық-ұйымдастырушылық шаралар жиынтығы. Оның бірнеше түрі бар:

жерді суландыру немесе құрғату, химиялық-минералдық тыңайтқыштар енгізу,

биологиялық – топыраққа тірі ағзалар енгізу. Мелиорация шаралары ғылым мен

техниканың алдыңғы қатарлы жетістіктерін ( жер суландыру техникаларын, ЭЕМ

және т.б.) пайдалана отырып, өсімдіктің өсіп-өнуіне, дамуына қолайлы жағдай

жасау үшін жасалады.

Өсімдіктердің, жануарлардың (әсіресе микроорганизмдердің), климат

жағдайларының және адамдардың әсерімен өзгерген жер бетінің үстіңгі

борпылдақ қабаты. Топырақ бойында құнарлылық қасиеті, яғни өсімдіктерді

сумен, басқа да қоректік элементтермен қамтамасыз ететін қабілеті болады.

Механикалық құрамы (топырақ түйіршіктерінің мөлшері) бойынша топырақ

құмды, құмдақ сазды және саз топырақ болып бөлінеді. Жасы мен генезисі

бойынша — қыртысты күлгін топырақ, батпақты топырақ, ормандық сұр

топырақ, қара топырақ, қоңыр топырақ, күрең топырақ, тағы басқалар болып

бөлінеді. Топырақтың жер бетінде таралуы зоналық (горизонтальды және

вертикальды) заңдылыққа байланысты. Топырақ - литосфераның жоғарғы әуе

қабатымен байланысатын қабат, бүкіл биосферадағы тіршіліктің тірегі. Топырақ

ғасырлар бойы топырақ түзуші факторлардың үздіксіз әрекетінен пайда болған

табиғаттың ерекше табиғи, әрі тарихи денесі.

Сазды топырақ

Құламаларда тұрақты және су бұзып кетуіне қарсы келе алатын топырақ; жолдың

негізі үшін жақсы материал болып табылады.