Киелі аспап қобыз туралы ашық сабақ материалы

Шыңғырлау ауданының «Балалар музыка мектебінің» қобыз класының оқытушысы Бертлеуова Эльнара Биғалиқызына

Пікір сарап

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал «Қобыз өнерінің тарихи бастауы және насихатталуы» саз мектеп оқушыларына арналған. Әдістемелік құрал оқушылардың жеке шығармашылық қасиетін, өз-өзіне сенімділігін дамыта отырып пәнаралық байланыс арқылы күнделікті заттарды алу жолдарымен танысады. Әдістемелік құрал оқушыларға білімдерін қолдана отырып адам өміріндегі ғылымның маңыздылығымен қызықты болмақ.

Қазақстан Республикасы қосымша білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарына, оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес келеді. Әдістемелік құрал бағдарламасы оқушылардың қобыз пәнін тереңірек игеруге білімін кеңейтуге тиімді құрастырылған. Ұсынылып отырған әдістемелік құрал оқушылардың өз бетінше ізденуге жол ашады, алған практикалық білімін ізденуге жол ашып, пәнге деген қызығушылығын оятады.

Әдістемелік құралда берілген тапсырмаларды орындай отырып, оқушылар жан-жақты дамуға, өз ойларын еркін айтуға үйренеді, жеке жұмыс жасау дағдысы қалыптасады, олардың пәнге деген қызығушылықтары артады, білім сапасы жоғарылайды.

Білім беру бағдарламасы негізінде қобыз аспабын меңгеру тәжірибесін жинақтап әлемдік деңгейге көтеріп елдің ертеңі өресі биік дүние танымы кең кемел ойлы азаматтарды тәрбиелеп өсіру, ұрпаққа ұлттық рухани қазынаны әлемдік озық ой-пікірлерімен ұштастыратын сапалы әдістемелік құрал деп санаймын.

«Балалар музыка мектебінің»

у.м.а Калиев Азамат Кадырбаевич

Шыңғырлау ауданының «Балалар музыка мектебінің» қобыз класының оқытушысы Бертлеуова Эльнара Биғалиқызына

Пікір сарап

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал «Қобыз өнерінің тарихи бастауы және насихатталуы» саз мектеп оқытушылары мен оқушыларына арналған әдістемелік жұмыс. Оқытушылардың әдістемелік ой-өрісіне өз септігін тигізіп қана қоймай аспаптың қыр-сырын, апплекатуралық жағынан штрихтары мен позицияларды тиімді пайдаланған. Үйренуші мен үйретуші маманның техникалық, методикалық, білімдеріне білім қосып жоспарлы түрде күтілетін нәтижеге дейін жұмыстануына үлкен өз септігін тигізері анық.

Қазақ халық аспаптарының ішіндегі күрделі аспап болғандықтан үйренуге көп уақыт талап етіледі. Сондықтан осы жұмыста оқытушы мен оқушыларға қобыз аспабын меңгерудегі қыр-сырын, жетік аша білді деп ойлаймын.

Аудан көлемінде таратуға лайық деп санаймын.

«Балалар музыка мектебінің»

Қобыз класының оқытушысы: Сисенова Гульмира Зинетқызы

Шыңғырлау ауданының «Балалар музыка мектебі»

«Қобыз өнерінің тарихи бастауы және насихатталуы»

Тақырыбындағы іс - тәжірибе

Шыңғырлау 2022 ж

Шыңғырлау ауданы білім беру бөлімінің эксперттік кеңесі отырысында қаралып, аудан көлемінде таратуға ұсынылады.

Хаттама №

Құрастырушы:

Э.Б.Бертлеуова Шыңғырлау ауданының «Балалар музыка мектебінің» қобыз класының

оқытушысы, ІІ- санатты.

Сарапшылыр:

А.К.Калиев Шыңғырлау ауданының «Балалар музыка мектебінің» у.м.а

Г.З.Сисенова, Шыңғырлау ауданының «Балалар музыка мектебінің» қобыз класының оқытушысы

Ұсынылып отырған әдістемелік құралда оқушыға қобыз сыныбында оқыған алғашқы күнінен бастап, халқымызға кеңінен тараған ұлттық аспабымыздың құрылысы, түрлі дыбыстар шығару мүмкіндіктері, техникалық дамыту әдістері, көрнекілік практикалық жолдармен көрсету әдістері қамтылған. Бұл әдістемелік құрал саз мектебі оқытушыларына көмек ретінде дайындалды.

Мазмұны

І.Түсінік хат________________________________________________________________6-7

ІІ.Қобыздың түрлері_________________________________________________________8-9

ІІІ.Аспаппен орындыққа отыру______________________________________________10-11

ІV. Қол қойылымы_________________________________________________________11-12

V.Сол қолдың қойылымы___________________________________________________12-14

VI. Ысқыштың құрылысымен танысу_________________________________________14-15

VІI.Штрихтар_____________________________________________________________16-17

VIІІ.Қорытынды_____________________________________________________________18

ІX.Пайдаланылған әдебиеттер________________________________________________19

Х.Қосымша______________________________________________________________20-21

Түсінік хат

Бүгінгі күнде негізгі мақсат жан-жақты дамыған білімді тұлғаны тәрбиелеудің бір құралы кең сан қырлы ұтымды қамтитын музыкалық өнер. Осыған байланысты қосымша білім беру жүйесінің негізгі мақсаты да – балалардың бос уақытын мазмұнды және толыққанды ұйымдастыруға, олардың сапалы қосымша білім алуына, оқушы тұлғасының дамуына, әлеуметтік және кәсіби қалыптасуына жағдай болып табылады.

Сондықтан жас жеткіншектердің қалыптасуы тек білімге ғана негізделмейді, оған қоса өзінің сезім түйсігі мен ақыл-ой қызметі қажет. Оқушыларды әр сыныпта жас ерекшелігіне байланысты барлық мектептердің шығармаларымен қамти отырып, орындаушылық стильдерін, шеберліктерін қазіргі өскелең ұрпақтардың бойына сіңірту ұстаздың шеберлік қасиеті.

Бұл жерде өнердің алатын орны ерекше, себебі біз әлемдегі ірі-ірі тұлғалардың ғасырлар бойы жинаған бай тәжірибесінің арнасын одан әрі кеңейтіп дамытуымыз қажет. Болашақ ел мақтаныштарын білім мен бірге жан дүниесі кең, жүрегі таза, әлем сүйетін азамат тәрбиелеуіміз керек.

Оқытушылардың музыкалық тәрбиесінің тәжірибелік нәтижелілігі жоғары көтерілуінің қажеттілігінің алғы-шарттары олардың білімі мен музыкалық дамуын бақылау, олардың өнер жолында ең жақсы дәрежеде өсуін қамтамасыз етуде мүмкіндік туғызады.

Әрбір оқушының сана сезімі, мінез-құлқы, мәдениеті, өмірге көзқарасы, музыкалық аспапқа қабілеті бірдей болып келе бермейді. Олардың өзіндік ерекшеліктері – тәрбиесіне, шыққан ортасына да байланысты. Демек, оқытушы өзінің тәрбие жұмысында әрбір оқушыға өз алдына жеке-жеке педагогикалық тәсілдер қолданады. Соның нәтижесінде оқушы бойына қобызда ойнау ережесімен бірге, бала жанына оның әуенін енгізе алады. Сонда ғана оқушы қобызда әртүрлі ұлттың әндерін, билерін ойнап, фортепиано аспабымен сүйемелдей біледі. Саусақ кестелерінің ерекшеліктерін меңгеріп композитордың ойын, мәнерін түсініп орындай алады. Оқушыны музыка әуенімен қайраттандырғанда ғана аспапта ойнауды еркін меңгеріп, сахнада қобалжымай тыңдаушыға жеткізіп ойнай алады.

Оқушылардың шығармашылық қабілеті және белсенділігі тұтас педагогикалық процесте дамиды. Сондықтан оның барлық еңбегі, демалысы, шығармашылық бағытта тиімді ұйымдастырылса, ол өз өміріне әдемілілік элементтерін енгізе алады.

Қазіргі таңда жас ұрпаққа тәрбие беру саласында көп өзгерістер жаңалықтар болып жатыр. Елін сүйетін патриот тәрбиелеу басты мақсатымыз.

Халық тағылымының байлығын өн бойына жинақтаған ертеден қалыптасқан педагогикалық тәжірибеде, тәлім-тәрбиеде оқу-ағарту мәселелері әлі де жетерлік.

Мұғалімнің міндеті оқушының жай ғана музыкалық икемін дамытып, оған музыкалық аспапқа күнделікті байланыс керектігін таныту арқылы оның шығармашылық белсенділігін арттыру. Сонда ғана біз оқушының мәдениетті жан дүниесі бай ой-парасаты кемелденген білімді оқушы етіп тәрбиелей аламыз.

Қобыз аспабының оқытушысы болып 24 жыл еңбек етіп келемін. Осы жылдардағы іс-тәжірибемде балаларды қобыз аспабына деген қызығушылығын оятып, қобызға деген сүйіспеншілігін арттырып, бірнеше шәкіртті тәрбиеледім. Қобызды жақсы үйрену үшін өте көп дайындық керек, себебі бұл аспапта перне жоқ, оқушының есту қабілеті жоғары болу керек.

Іс-тәжірибенің мақсаты

Әр сабақта оқушылардың білім, білік дағдыларын дамыта отырып, оның қобыз аспабына деген қызығушылығын арттыру.

Қобыздағы сабақ беру методикасына, сабақтың тиімділігі мен сапасын арттыру жолдарымен таныстыру.

Оқушыларға сапалы білім, патриоттық эстетикалық тәрбие беру.

Әр сыныпта жас ерекшелігіне байланысты барлық мектептердің шығармаларын қамту.

Орындаушылық стильдерін, шеберліктерін қазіргі өскелең ұрпақтардың бойына сіңіру.

Міндеті:

- Қобыз аспабымен танысу, шығу тарихын ұғындыру.

-Нота сауатын меңгерту.

-Қобызда ойнаудағы негізгі орындау, таза дыбыс шығару. Ысқышпен жұмыс.

-Орындаушылық шеберлігі жетілдіру.

Күтілетін нәтиже:

-Барлық күрделі шығармаларды орындау тәсілдерінің ерекшеліктері мен айырмашылықтарын ажыратып, орындай білуі тиіс.

-Шығармалармен халық әндерді орындау тәсәлдерін дамыту күрделі штрихтар мен орындау әдіс амалдарын білу.

-Әр шығарманы әннің тарихын байланыстыра орындай білу.

-Жыл соңында оқушының қобыз аспабының негізгі ойнау тәсілдерін танысып, шығармаларда кездесетін түрлі, техникалық ойнау мәнерін меңгеріп шығуы керек.

Қобыздың түрлері

Қылқобыз– екі ішекті, ыспaлы музыкалық аспап. Қылқoбыз – қазақ халқының ұлттық аспаптарының ішіндегі ең көне аспап. 9 - 10 ғасырларда өмір сүрген Қoрқыт ата дәуірінен бері қылқобыздың сарыны үзілмей келеді. Жалпы, ұлттық аспaптардың ішінде қобыз үнге бай, киелі, қасиетті деп танылады. Сонымен қaтaр, қанша ғасырлар қойнауынан жетсе де қoбыздың бұрынғы түрі мен қазіргі түріндегі үні бір сарынды. Сeбебі, оның ішегі ықылым заманнан бері жылқының қылынан тартылып келді, ысқышы да. Оның қылқoбыз аталуы да сондықтан. Қылқобыздың ішіндегі ең үлкен түрі – «нар қобыз». Қылқобызды хaлқымыз киелі аспап ретінде қастерлейді. Қазақ қобыздың үні шыққан жерге жын - шайтан жоламайды деп ырымдайды. (үнтаспа «Қылқобыз сарыны») Қазақ халқы қыл қобыздарға өте бай болып келеді. Солардың бірі осы қылқобыз болып табылады. Қазақ халқы үшін ұлттық аспаптардың маңызы өте зор болып табылады. Қазақ халқы күй атасы-Құрманғазы десе, қобыз атасы-Қорқыт деп санаған.

Шаңқобыз — темірден немесе күмістен жасалған сүйір тілшесі бар көне музыкалық аспап. Шаңқобыз басқа атаулармен көптеген халықтарда кездеседі. Оның сирек кездесетін бір түрі — ағаш шаңқобыз — ағашқа бекітілген жіпті тербеу арқылы дыбыс шығарылады. Шаңқобыз – ежелден келе жатқан қазақтың музыкалық аспабы. Аспап бітімі бөлек болғанымен, оның құрылымы өте қарапайым.

Бұл аспаптың темірден немесе күмістен жасалған сүйір тілшесі болады. Аспапта ойнау тәсілі де өзгеше. Шаңқобызды ерінге қойып, тіске тіреп ойнайды. Аспап дыбысы тілшені саусақпен шалып тартқан кезде серіппенің тербелісі арқылы шығады. Ауыз қуысы аспап резонатрдың қызметін атқарады. Шаңқобыздың негізгі дыбысы тілдің мөлшеріне байланысты. Аспап тартушы тілінің қимылы арқылы түрлі дыбыстар шығара алады. Әуенді әрлеп мақсатында шаңқобыз орындаушылары саусақтарына қоңырау іліп ойнайды. Аталған өнердің өрісін аша түсуді көздеген дарынды перзенттерінің бірі шәкірт тәрбиелесе, енді бірі арнайы шығарма жазып, қолданылу аясын бірте-бірте кеңейтіп, тынысын аша түсті. Нәтижесі жаман емес. Ойналуы күрделі, әуені ойлануға итермелейтін шаңқобыз шын берліген орындаушыға шабыт силап, нағыз тыңдаушысына әсер етпей қоймайды. Бұл аспап бойында әу бастан бар тылсым да табиғи үннің қасиетінен болса керек.

Альт қобыз- (ағылшын және итальяндық виола, француз альто, неміс Братче) немесе скрипка - бұл скрипка тәрізді құрылғының ішекті иілген музыкалық аспабы, бірақ біршама үлкен, бұл оны төменірек етеді. Альто жолдары скрипка астындағы квинтаға және виолончаның үстіндегі октаваға - c, g, d1, a1 (c, кішкентай октаваның тұзы, бірінші, бірінші октаваға арналған). Ең кең ардатаралған диапазон с-тан (кіші октаваға дейін) e3-ке дейін (үшінші октаваның милі), жеке шығармал жоғары дыбыстарды қолдануға болады. Ескертпелер альто және жоғары жиектерге жазылған.

Нарқобыз– ыспалы аспаптардың ішіндегі ішегі тарамыстан жуан етіп жасалған музыкалық аспабы. Ұлттық музыкалық аспаптардың ішіндегі ыспалы аспаптардың сипаты, құрылымы, жасалу және ойнау әдіс-тәсілдері жалпы түрік тектес халықтардың барлығына бірдей ортақ. Дегенмен нарқобыз аспабының жөні бөлек. Шығу тегі қобыз, сазген, егек аспаптарынан тарайды. Нарқобыз жер жүзіндегі қыл ішекті музыкалық аспаптардың ішіндегі ең ежелгі түрі болып есептеледі. Уақыт өте келе нарқобызды еуропалық үлгі-нұсқада ішектері сымнан жасалынған аспаптар (бас қобыз, виолончель т.с.с.) бірте-бірте ығыстырып шығара бастады. Көнеден келе жатқан нарқобыз белгісіз себептермен ұмытыла бастаған заманда қайта жаңғырып, бұл күндері кеңінен насихатталуда.

1-Қыл қобыз

2-Шаңқобыз

3-Алть қобыз

4-Прима қобыз

5-Бас қобыз

6-Нар қобыз

7-Контрабас қобыз

8-Виолончель

Виолончель(итал. vіoloncello) – ысқышпен тартылатын скрипка тектес 4 ішекті музыкалық аспап.

Құлақ күйі квинта бұрауымен келтіріледі. Виолончель халық аспаптарын жетілдіру негізінде 15 ғ-дың аяғы мен 16 ғ-дың басында пайда болды. 17-18 ғ-ларда итальян шеберлері А. және Н.Амати, Дж.Гварнери, А.Страдиваривдің классикалық үлгісін жасады. Виолончель ге арнап көптеген муз.шығармалар жазылған. Мысалы, Л.Бетховен, Ф.Шуберт, Э.Григ, К.Дебюсси, С.Рахманинов, Т.Базарбаев, М.Сағатов, т.б-лардың Виолончель мен фортепианоға арналған сонаталары, Ғ.Жұбанова, К.Күмісбековтің Виолончель мен фортепианоға арналған поэмалары, Қ.Қожамияровтың "Элегиясы", Н.Меңдіғалиевтің "Романсы", М.Сағатовтың "Импровизациясы" мен "Экспромты", т.б. атауға болады.

Прима қобыз - 4 ішекті, ыспалы аспап. Ол скрипка аспабына өте ұқсас.