Қобыз күйлері бойынша музыкадан ашық сабақ

Алматы облысы

Еңбекшіқазақ ауданы

Шелек ауылы

МКҚК «Балалар музыка мектебі»

Толегенова А.Б.

Сабақ тақырыбы: «Қобыз күйлерінің ерекшеліктері»

Білімділік мақсаты: Оқушыға сабақты үйрету арқылы, білім деңгейін кәсіби түрде жетілдіру.

Дамытушылық мақсаты: Оқушының музыкалық есту, есте сақтау және ырғақты қабылдау қабілетін дамыту.

Тәрбиелік мақсаты: Оқушыны қазақ халық музыкасына қобыз аспабына деген сүйіспеншілігін арттыра отырып, күйлерді мәдени түрде дәріптей білуге тәрбиелеу.

Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі

ІІ. Оқушының үйге берілген бағдарламасын тексеру (қайталау)

ІІІ. Сабақта өтілетін бағдарламамен жұмыс жасау

ІҮ. Бекіту

Ү. Сергіту сәті

ҮІ.Үй тапсырмасы

ҮІІ. Рефлексия

І. Ұйымдастыру кезеңі

1. Оқушымен амандасу.

2.Аспаптың құлақ бұрауын келтіру. Оқушы назарын сабаққа аудару.

3. Ашық ішекте «ре-ля» жәй екпінде ысқышты жүргізу. Оқушы ысқышты түзу, толық және еркін, жұмсақ жылжуын бақылау.

ІІ. Оқушының үйге берілген бағдарламасын тексеру, пысықтау.

1. А. Яньшинов «Этюд»

2. Е. Андосов «Назерке»

3. Қорқыт «Байлаулы киіктің зары»

Оқушыға гамма Е-dur (ІІ октава) ойнату. Гамманы ойнату арқылы оқушының ысқышты дұрыс жүргізуіне, дыбыстың таза және көркем шығуына үлкен ықпалы бар.

Оқушыға гамма Е-dur (ІІ октава)деташе, лигато- штрихтарымен ойнату.

Гамма дегеніміз бір дыбыстан екінші аттас дыбысқа шейін, ереже бойынша тізбектеліп құрылған дыбыс ретін гамма дейді.

Деташе штрихы- әр дыбысты, жеке-жеке ысқышпен ойнату. Осындай әдіс қолданғанда әрбір ысқыштың толық жүргізуімен байланысты. Ысқышты төмен (П) және жоғары (V). Бұл әдісте ысқыш кең және толық жүргізілуі тиіс. Шығарманың екпінімен мінездемесіне байланысты деташе штрихы толық ысқышпен ( Т.ы.) немесе төменгі жартысмен (Т.ж.) және жоғарғы жартысымен (Ж.ж) орындалуы мүмкін.

Лигато штрихы- бірнеше дыбысты бір ысқыға қосып, бірге байланыстырып ойнау. Осындай әдіс кезіндегі ысқышты төмен (П) немесе (V) жүргізгенде, ысқышта бірнеше дыбыс қосылып орындалады. Лигато штрихының негізгі мақсаты-ысқышты баяу, үзбей жүргізілуі тиіс.

Лигатоның екі түрі болады:

1) бір ішекте орындалатын

2) бір ішектен екінші ішекке өтетін лигато

1. А. Яньшинов «Этюд»

2. Е. Андосов «Назереке»

3. Қорқыт «Байлаулы киіктің зары»

Этюд- машықтану мағынасын білдіреді. Этюд музыкалық аспаптарда орындалатын оң қол және сол қол техникасын өсіру үшін шағын шығарма. Кейбір этюдтер өз алдында дербес көркем шығарма ретінде де қабылданады.

1.А. Яньшинов «Этюд». Нота бойынша, дыбыс тазалығын сақтап, дыбыс сапасын көтеріп. Кездескен штрих түрлерін ( деташе, лигато). Лигатоның бір ішектен екінші ішекке өтетін түрін біркелкі, үзбей жәй екпінде орындау.

2. Е. Андосов «Назерке». Күйді нота бойынша дыбыс тазалығын, аппликатураны сақтап орташа екпінде орындау.

3. Қорқыт «Байлаулы киіктің зары» Күйді жәй екпінде, нотамен аппликатурасын сақтап, дыбыс сапасына, тазалығына мән беріп орындау.

ІІІ. Сабақта өтілетін бағдарламамен жұмыс жасау.

Ролик көрсету. Ролик көрсете отырып баланы сыни тұрғыда ойландыру арқылы сабақтың жаңа тақырыбын ашу.

Оқушыға сұрақ:- Көріп,тыңдап отырған күйлердің бұраулары қандай?

Қыл-қобыз аспабы ежелден ақ екі түрлі бұрауда ойналады. Ертеде олардың біреуін –оң бұрау, немесе қоңыр бұрау, екінші -теріс бұрау немесе тік бұрау деп айтқан. Ал бүгінде итальян тіліндегі ортақ терминдер бойынша «кварта» бұрауы «квинта» бұрауы деп айтып жүрміз.

Қазақ халқының музыка аспаптары арасында ең көп сөз болып жүрген, халқымыздың рухани жан серігіне айналған музыкалық төл аспатарының бірі-қобыз. Қобыз сазында жан жүйені шымырлатып, жүректі тербейтін ерекше үн бар. Қобыз аспабымен табиғаттың сұлулығын, құстың қанат қағып ұшқанын, аңның іс әрекетін, соққан желдің үнін күй арқылы образын ашып келтіріп орындауға болады. Күй- мыңдаған ұлт, ұлыстардың ішінде тек қазаққа ғана тән өнер, қасиет. Сөзі мен әні де дәрменсіздік танытқан кезде күймен жеткізген. Қазақ халқының, ерте ертеден ежігедей сақталып, аса қастерлеген асыл мұрасы-Күй.

Күй-дегеніміз қобыз, домбыра,сыбызғы т.б. аспаптарда орындалатын музыкалық жанр. Күй музыкасы, жан-жақты, мағынасы терең, екпінді және ырғақтық тұрғыдан күрделі формалы жанр.

Қобыз жайында әңгіме айтып, сөз қозғаған кезде Қорқыт атын атамай кетуге болмайды. Қорқыт Сыр бойындағы оғыздардың астанасы Жанкент қаласында ҮІІІ-ІХ ғасырлар аралығында өмір сүрген дейді. Кейбір аңыз-әңгімелерде Қорқыт 295 жыл өмір сүрген деген болжам бар. Халық шежіресінің айтуынша, Қорқыт аты тек туыстарының ұнатып қоя салған аты емес. Қорқыт шыр етіп жерге түскенде ол айналасын қоршап отырғандарға, шешесіне кішкене сәби сияқты болып көрінбеген, түрі адамға ұқсамайтын «қап» сияқты болып көрінген жұрт шошып қашып кеткен, бейшара шешесі ғана қасында қалған. Қап емес адам тапқанын жүрегі сезген ана, әлсіз үнді сәбиін көреді. Баланың даусын естіп, бағанағы қорқып қашып кеткендер енді қайта жиналады, балаға «Қорқыт» деген ат қояды. Бір күні жиырма жасқа келген бала түс көреді. Түсінде ақ киімді біреу оған тек қырық жасайсың дейді. Қорқыт сөйтіп өлмейтін дүниені іздейді. Өзінің Желмаясын ерттеп мініп, ол ұзақ сапарға аттанады. Жолда Қорқыт бірдемені қазып жатқан бірнеше адамдарды…