Көгершін – бақыт құсы ғылыми жұмыс бастауышқа

І КІРІСПЕ

"Көк құрақ – көлдің сәулеті, құс пен аң – ердің дәулеті" дегендей, халықтың хайуанаттар ішіндегі ең жақсы көретіні - құстар. Пайдасы болмаса, зияны жоқ осы бір тіршілік иелерін құрметтеген адамзат баласы бағзы замандардан-ақ құстарды жақсылықтың нышанына балаған. Мәселен, дана қазақ аққуды – махаббаттың, қарлығашты – мейірімнің, бүркітті – ер жүректіктің нышаны ретінде қараған. Осындай құстардың бірі әрі бірегейі, бейбітшілік құсы – көгершін.

Көгершін - достықтың символы. Әділеттің, бейбітшіліктің құсы. Бақыт құсы, әлемді шарлап хат тасушы құс болған. Бірлікті, татулықты білдіретін құс.

Бейбітшілік құсы көгершін

Жер бетінде бейбіт еңбек, көгерсін

Аспан тұнық, шат көңілді болайық

Ақ ниетті, адал жандар көбейсін

Адам үшін құстардың пайдасы өте зор. Көгершін – көп халықтарда бейбітшіліктің белгісі, ол жер бетіне тыныштық пен береке әкелетін құс деп саналады.

Көгершінді бейбітшілік құсы, достық пен бейбітшіліктің, татулық пен бірліктің символы, әлемді аралап хат таситын бақыт құсы ретінде есептейді. Әділеттілікті де білдіретін кездері болады. Халық санасында оны хат таситын құс ретінде сіңісіп кеткен, тек қазір хат байлап жіберетін көгершін де жоқ қой.

Кептерді де хат таситын құс дейді. Оны қазір де қолданады. Ол тіпті интернет жылдамдығынан да тез екен.

Ұқсастықтары: кәдімгі түрлерін хат таситындар дей бермейді, міндетті түрде ақ көгершін немесе ақ кептер хат таситын құстар болып саналады; екеуімен де хат тасуға асыранды түрде үйретуге болады.

Көгершін – бейбітшілік, бақыт құсы, адамзаттың досы, қысы-жазы бір жерде мекен етеді. Олар дән, нан қиқымдарымен қоректенеді. Салмағы 200-250 грамм, 12 жыл өмір сүреді.

Тағы бір қызық мәлімет асыранды кептерді көгершін деп атайды .

ІІ Негізгі бөлім

2. 1 Ақ көгершін – бейбітшілік символы

1949 жылдың 20-25 сәуірі аралығында Париж және Прага қалаларында бір мезгілде бейбітшілік жақтаушыларының Бүкіләлемдік Конгрессі өтеді. Талайларды боздатқан Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталысымен АҚШ пен КСРО сынды әлемдегі екі алпауыт мемлекет атом бомбасын жасап, тіпті бірі Жапонияның екі қаласына тастап та үлгеріп еді. Дәл осындай қатыгездікдер Конгресстің өтуіне себепші болды. Бейбітшілік жақтаушыларына шұғыл түрде танымбелгі керек болады да, олар атақты Пабло Пикассодан танымбелгі үшін сурет салып беруін сұрайды. Осылайша дүниеге ықшамды және көзге бірден түсетін тұмсығымен зәйтүн бұтағын алып бара жатқан ақ көгершіннің сұлбасы келеді.

Көгершіннің бейбітшілік құсы ретінде бейнеленуін түсіндіру аса қиын емес. Кезінде Нұх Пайғамбардың кемесіне зәйтүн бұтағын алып келіп, топан судың аяқталғанын және Құдайдың адамдармен татуласқандығын жеткізген дәл осы інжіл құсы болған. Сонымен қатар осыдан сан мыңдаған жылдар бұрын әйгілі Венераның көгершіндері Марстың дулығасына жұмыртқалағандықтан, Соғыс Құдайы кезекті қантөгістен бас тартып, халықтың аман қалғандығы туралы антикалық аңызды еске түсіруге де болады. Пикассо қызының есімін Палома (испан тілінде-көгершін деген мағынаны білдіреді) деп қойғандығына қарағанда, аталған құсқа еркеше ілтипатпен әрі ыстық ықыласпен қарған секілді. Айтпақшы, бейбітшілік нышаны ретінде ер көгершін емес, ұрғашы көгершіннің алынғандығын да біле жүріңіз.

2. 2 Көгершін құсы туралы жалпы сипаттама

Жаратылыстану ғылыми дами бастағанда осы керемет құсты қатты ұнатқан Чарльз Дарвин қазіргі үйде және сыртта жүрген көгершіндердің ата тегі жабайы көк кептер болғанын айтады

Бұл отрядқа құстардың орта және кіші денелі екі тобы біріктіріледі. Сирақтарының алдынғы беткейі саусағына дейін, кей түрлерінде саусағы да қауырсындалған. Артқы саусақ жоқ, бар болса кішкентай және алдынғы саусақтардан жоғары орналасқан. Екі тұқымдасы бар. Қазақстанда көлемінде 2 тұқымдасы,7 түрі кездеседі.

Кептер тұқымдасына кішілеу және орта денелі, масссасы 30 гр- 3кг болатын реңдері әртүрлі, тығыз қауырсынды, жамылғы қауырсындарының түбі мамықталған түрлер жатады. Денесі тығыз, басы кіші, аяғы қысқа, төрт саусақты.

Құйрығы орташа ұзындықта, қанаты ұзын, сүйір, тұмсығы балсірілі. Сирақтың алды көлденең қалқандардан, арты көп бұрышты тақталардан тұрады. Құйрық қауырсыны 12. Жемсаулы етті қарны жақсы жетілген. Тез көтеріледі, жылдам әрі икемді ұшады. Басқа құстардан ерекше бір белгісі - суды басын көтермей ішеді. Ұясына екі ақшыл түсті жұмыртқа салады. Жұмыртқасын екеуі шайқайды. Балапандары жұмыртқадан 2-5 апта ішінде шығады, олар өте әлсіз болады. Көздері соқыр, денесінің сыртын мамық жіпшелері жапқан. Оларды ата-аналары қоректендіреді. Алғашқыда кептер сүтімен, содан кейін жемсауында жұмсатылған өсімдік дәндерімен қоректендіреді. Олар қоректерін ұяға жақын маңнан іздеп жинайды. 25-28 күннен кейін ұшуға қабілетті болғанда ұяны тастап кетеді.

Көгершін құсы. Көгершіндер орманды, кейде таулы жерлерде тіршілік ететін, адам жайларына үйір, денесі тығыз, тұмсығы қысқа және балауызсымақтары бар құстар.

Олардың танау тесіктері терілі каппен бүркелген. Моногамды. Көгершіндер бүкіл жер жүзіне тараған. Олардың өте көбірек тараған жерлері Малай архипелагы мен Австралия. Жалпы үш жүздей түрі белгілі. СССР-де 11 түрі кездеседі. Мысалы: клинтух (СоІumЬа оепаs), вяхирь (СоlumЬа раІambиs) иығында және мойнының бүйір бөлімінде ақ дақтары болады, бұлар СССР-дің солтүстігіне таман тараған, жабайы көгершіндер немесе көк көгершін (Columbа Ііvіа), зікірлі көгершін (StrерtореІіа) Мадагаскарға таяу жердегі Маврсекия, Бурбон, Родригец аралдарында кездеседі. XVII ғасырға дейін жойылып біткен ірі дронт көгершіні — деген түрлері тіршілік еткен.Осы кездегі көгершіндердің жабайы түрлері — ағашты, таулы жерлерде тіршілік етеді. Олар ағаштардың үстіне, қуысына немесе жарлардың қуысына қалай болса солай шөптесін заттардан салады. Ұясында 1-2 жұмыртқасы болады. Жұмыртқаларын еркегі де, ұрғашысы да кезектесіп басады. Конец формы

Начало формы

Жұмыртқадан 14-тен 30 күннің ішінде балапан шығады. Қорегінің көпшілігі мәдени және жабайы өсімдіктердің дәндері, жемістері мен түқымдары. Бұлар аздап құрттарды және жұлдыз құрттарды да жейді. Кейбір түрлері күзге қарай бірнешеуі бір жерге топтанып, астық дәндерін жеп шаруашылыққа зыяндарын тигізеді. Көгершіндерді қолға үйрету біздің заманымыздан бірнеше мыңдаған жыл бұрын басталған.

Кептерлер сәуір айында ұшып келеді де қазан айында ұшып кетеді. Олар « Туррр ...туррр» деген дыбыс шығарады. Латынша туртур деп атайды. Су ішуге тұрақты ұшып барады және су жағалауы мен даланың тұзды саздарын жейді.

Жеке жұптасып бұтаға, ағаш бастарына, шатыр қуыстарына, тіпті жерге ұя салады. Ұяға ашық түсті екі жұмыртқа салып , оны ата –анасы екеуі кезектесіп 13-14 күндей басады.Балапандарын 20 күндей қоректендіреді. Жылына екі рет жұмыртқа салады .

Көгершіндер орманды, кейде таулы жерлерде тіршілік ететін, адам жайларына үйір, денесі тығыз, тұмсығы қысқа және балауызсымақтары бар құстар. Олардың танау тесіктері терілі каппен бүркелген. Моногамды. Қөгершіндер бүкіл жер жүзіне тараған. Олардың өте көбірек тараған жерлері Малай архипелагы мен Австралия.

Жұмыртқадан 14-тен 30 күннің ішінде балапан шығады. Қорегінің көпшілігі мәдени және жабайы өсімдіктердің дәндері, жемістері мен түқымдары. Бұлар аздап қүрттарды және жұлдыз құрттарды да жейді. Кейбір түрлері күзге қарай бірнешеуі бір жерге топтанып, астық дәндерін жеп шаруашылыққа зыяндарын тигізеді.

2. 3 Көгершіннің түрлері

Жалпы үш жүздей түрі белгілі. СССР-де 11 түрі кездеседі. Мысалы: клинтух (СоІumЬа оепаs), вяхирь (СоlumЬа раІambиs) иығында және мойнының бүйір бөлімінде ақ дақтары болады, бұлар СССР-дің солтүстігіне таман тараған, жабайы көгершіндер немесе көк көгершін (Columbа Ііvіа), зікірлі көгершін (StrерtореІіа) Мадагаскарға таяу жердегі Маврсекия, Бурбон, Родригец аралдарында кездеседі. XVII ғасырға дейін жойылып біткен ірі дронт көгершіні —деген түрлері тіршілік еткен.Біздің облыста негізгі 7 түрі бар.

1.Дыр кептер

2. Күз кептер

3. Көк кептер

4. Түз кептер

5.Қоңыр кептер

6. Қарабауыр кептер

7. Кәдімгі түр кептер

Кептерлер адамға жақын ортада өмір сүреді. Олар жәндіктермен қоректенеді. Әсіресе, түк басқан жұлдызқұрттарды қылғытқанды жақсы көреді. Бұл құстың құйрығы ұзын болады, кейбіреуінің сирақтары мен табаны күшті болып келеді. Кептер өмірінде бір ғана сыңармен жұптасады. Жұп балапандарын бірге өсіріп, жетілдіреді. Бірақ жұптың сыңары өліп қалса, ол басқа кептермен тағы жұптасады. Ұя салып бітісімен, аналығы бір жұмыртқа туады, сосын бір-екі күннен кейін тағы туады. Жұмыртқаны жарып шыққан балапандарға жемді аналық пен аталық бірдей тасиды. Олар балаларына жартылай қорытылған дәнді ауыздарына құсып береді.

Осы кездегі көгершіндердің жабайы түрлері — ағашты, тау-лы жерлерде тіршілік етеді. Олар ағаштардың үстіне, қуысына немесе жарлардың қуысына қалай болса солай шөптесін заттардан салады. Ұясында 1—2 жұмыртқасы болады. Жұмыртқаларын еркегі де, үрғашысы да кезектесіп басады. Конец формы

Көгершіндер орманды, кейде таулы жерлерде тіршілік ететін, адам жайларына үйір, денесі тығыз, тұмсығы қысқа және балауызсымақтары бар құстар. Олардың танау тесіктері терілі қаппен бүркелген. Моногамды. Көгершіндер бүкіл жер жүзіне тараған. Олардың өте көбірек тараған жерлері Малай архипелагы мен Австралия. (Картадан көрсету) Жалпы үш жүздей түрі белгілі. СССР - де 11 түрі кездеседі. Мысалы: клинтух (СоІumЬа оепаs), вяхирь (СоlumЬа раІambиs) иығында және мойнының бүйір бөлімінде ақ дақтары болады, XVII ғасырға дейін жойылып біткен ірі дронт көгершіні — деген түрлері тіршілік еткен. (Суреттерін интернеттен көрсету) Осы кездегі көгершіндердің жабайы түрлері — ағашты, таулы жерлерде тіршілік етеді. Олар ағаштардың үстіне, қуысына немесе жарлардың қуысына қалай болса солай шөптесін заттардан салады. Ұясында 1 — 2 жұмыртқасы болады. Жұмыртқаларын еркегі де, ұрғашысы да кезектесіп басады. Жұмыртқадан 14 - тен 30 күннің ішінде балапан шығады. Қорегінің көпшілігі мәдени және жабайы өсімдіктердің дәндері, жемістері мен тұқымдары. Бұлар аздап құрттарды және жұлдыз құрттарды да жейді. Кейбір түрлері күзге қарай бірнешеуі бір жерге топтанып, астық дәндерін жеп шаруашылыққа зияндарын тигізеді.

Көгершіндерді қолға үйрету біздің заманымыздан бірнеше мыңдаған жыл бұрын басталған. Кептер – кептертәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Жер шарында кең таралған (тек полюстік облыстарда кездеспейді). Қазақстанда 2 туысы: кептер (6 түрі) және түркептер (4 түрі) бар.

Кептерлердің қолға үйретілген түрін халық арасында – көгершін деп атайды. Республиканың оңт. жартысында көк кептер (Columba lіvіa); Алтай, Тарбағатай, Сауыр, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Солт. және Батыс Тянь - Шаньда құз кептер (Columba rupestrіs); Жайық өзенің аңғарында дыр кептер (Columba palumbus), Арал т - нен Алакөл қазаншұңқырына дейінгі шөл далада қоңыр кептер (Columba eversmannі) таралған. Сондай - ақ, республиканың таулы аймақтарындағы жалпақ жапырақты орман белдеуінің етегінде түркептер (Streptopelіa turtur); шығыста, оңт. аймақтағы тауларда, орманды далада, далалық жерлерде үлкен түркептер (Streptopelіa orіentalіs) кездеседі. Кептерлердің қанатының ұзындығы 180 – 250 мм, салм. 240 – 350 г (дыркептер – 600 г - дай). Басы кішкентай, тұмсығы түзу, сирағы қысқа болады. Кептерлердің көпшілігінің қауырсындары құлпырып тұратын алуан түсті келеді. Үнемі топтанып жүреді. Жұбын жазбайды. Көбі жылына 2 рет, кейбіреуі 4 – 5 рет жұмыртқалайды. Жұмыртқаны жарып шыққан қызылшақа балапан әбден қанаттанғанша (25 тәулік бойы)…