Көне түркі жазба ескерткіштері ашық сабағы 8 сынып

Қысқа мерзімді сабақ жоспары

Ұзақ мерзімді жоспардың тарауы:

1-бөлім

Көне түркі жазбалары және қазақ жазуы

Мектеп: М.Өтемісов орта мектебі

Сабақ: 2

Пәні: қазақ тілі

Күні: 05.09.2019 ж

Мұғалімнің аты-жөні: Сарбалина Г.М

Сынып: 8 «ә»

Қатысқандар:

Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

Көне түркі жазба ескерткіштері

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

Т/А 8.1.1.1 - мәтіннен алынған дәйексөздерге, үзінділерге сүйене отырып, көтерілетін мәселені болжау;

ӘТН 8.4.1.1 - тақырып бойынша бас әріппен жазылатын күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазу.

Сабақтың мақсаты

күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазу дағдыларын дамытады;

мәтіннен алынған дәйексөздерді түсініп, айтылмақ ойды одан әрі дамыта болжам жасайды

Тілдік мақсаттар

Пәнге қатысты сөздік қор мен терминдер:

Елші, қаған, алфавит, ру, руна, жазу, Тоныкөк, Күлтегін, Орхон, Талас, Іле, Енисей, құлпытас, рунология, аналог, ғылым, түркология, әдебиет, жыр, мәтін, сөз.

Диалог құруға (шығарма жазуға арналған пайдалы тіркестер:)

Жазба ескерткіштері, түркі жазуы, түркі тілдері, Білге қаған, қытай деректері, Менандр Протектор, төл жазу, сына жазуы, Көне түркі жазуы, мәдени мұра, Үлкен жазу, Кіші жазу, Күлтегін жыры, Түркі ұлты, тастағы жазу.

Талқылауға арналған сұрақтар:

Көне түркі жазулары қай кезеңде пайда болды?

Көне түркі жазуларын басқаша қалай атаған?

Көне түркі жазуының ескерткіштері қай жерлерден табылған?

«Руна» сөзі қандай мағына береді?

Ойлау дағдылары

Білу және түсіну

Қолдану

Бағалау критерийі

күрделі-құрама атауларды орфографиялық нормаға сай жазу дағдыларын дамытады;

мәтіннен алынған дәйексөздерді түсініп, айтылмақ ойды одан әрі дамыта болжам жасайды

Құндылықтарға баулу

Бұл сабақ оқушыларды тарихи жәдігерлерді құметтеуге жетелейді

Пәнаралық байланыс

Тарих, әдебиет

Бастапқы білім

Көне жазба ескерткіші туралы алғашқы сабақ. Оқушылар бұған дейін қазақ әдебиеті, тарих пәндерінен Орхон –Енесей жазба ескерткіштері туралы хабардар. Бұл сабақта жалқы есімдердің емлесін Көне түркі жазба ескерткіштері туралы мәтіндерден анықтап, тілдік қолданыста пайдаланады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарлан-ған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған жаттығу түрлері

Ресурстар

Сабақтың басы

5 минут

Ұйымдастыру кезеңі:

«Достық тренингі» арқылы сыныпта ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру. Қатысушылар шеңбер болып тұрып өз есімдерін теңеу сөздермен (өзін қалай атаған ұнайды) таныстырады да, бір-бірінің қолдарынан ұстайды. Соңында «достық шеңбері» пайда болады.

Топқа бөлу. Дәстүрлі музыкалық аспаптардың суреттері арқылы топқа біріктіру.

I топ: Домбыра

II топ: Қобыз

ІІІ топ: Жетіген

Ширату жаттығуы

Сабақтың тақырыбын анықтау үшін оқушыларға «Көне жазбалар», «Араб жазулары» және «Қазіргі әліпби» бейнеленген суреттер көрсетіледі.

«Болжау» стратегиясы арқылы сабақтың тақырыбына болжам жасайды.

Қосымша ақпарат

Сабақтың ортасы

30 минут

Топтық жұмыс. «Айналмалы бекет» әдісі. Оқушыларға мәтін тыңдатылады. Мәтіндегі астарлы ойды анықтау үшін сұрақтар беріледі. Үш топ сұрақтарға жауап береді. Бір-бірінің жауаптарын толықтырады. Соңында әр топ жауаптарды талқылау арқылы астарлы ойды анықтайды.

Тыңдалым.

Тапсырма

Мәтінді мұқият тыңдаңыз.

С – Мәтін бойынша берілген сұрақтарға жауап беріңіз.

В – Мәтіннің астарлы ойын анықтаңыз.

А – Мәтіндегі астарлы ойға өмірмен байланыстыра мысал келтіріңіз.

Түркі руна жазбалары

Түркілердің жазуы туралы ең алғашқы мәліметтерді қытай деректерінен кездестіре аламыз. Негізінен түркі жазуының пайда болған уақыты V ғасыр деп есептеледі. Ал нақтырақ айтқанда, түркілер IV ғасырдың екінші жартысында өз жазуларын кең ауқымда қолданған.

Түркілер басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасағанда, өз жазуларын қолданғаны жайлы көптеген мәліметтер бар. Мысалға алғанда, Византия императорына түркі елшісі қағанның жазған хатын алып барған. Мұны Менандр Протектор өз естелігінде көрсеткен.

Орта ғасырды алғанда түркілердің төл жазуы және алфавиті болған. Әр рулардың таңбалары негізінен жасалған алфавиттік құрамда 35 әріп бар. Ал көне түркі жазуы руна немесе сына жазуы деп аталған.

Көне түркі жазуының ескерткіштері Орталық Азия аумағынан көп табылған. Олардың ішіндегі ең белгілісі Солтүстік Моңғолия жеріндегі Орхон, Селенга, Толы өзендерінің бойынан табылған тастағы жазулар. Бұл тастарда түркілердің атақты билеушісі мен ақылгөйлері – Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк құрметіне арналып жазылған руна жазулары сақталған. Ал Қазақстан аумағында Талас, Іле өзендерінің аңғарынан да көне түркі жазуының ескерткіштері табылған. Түркінің жазба ескерткіштерінің көп кездесетін жері – Сібір өлкесіндегі Енисей өзенінің бойы. Жазулар құлпытастарға, қыш пен металдарға және басқа да заттарға қашалып жазылған.

Осыдан шығатын қорытынды, VII-IX ғасырлар аралығында Қазақстан аумағында ортағасырлық мемлекеттерде көне руналық түркі жазуы қолданылу аясы біршама зор болған.

Қазіргі ғылымда жиі естілетін «руна», «рунология» сөздерінің қандай мағына беретінін көбісі біле бермейді. «Руна» «әріп» және «белгі» дегенді білдірмейді. Оны

«құпия» және «белгісіз» сөздерімен ұштастыруға болды.