Көптілді білім беруді дамытуға арналған коучинг жоспары

КӨПТІЛДІ БІЛІМ БЕРУДІ ДАМЫТУ НЕГІЗІ – КӨПТІЛДІ,

КӨПМӘДЕНИЕТТІ ШӘКІРТ БАУЛУ

Қ.С.Қыдыршаева Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, М.В.Ломоносов

атындағы ЖОББМ жоғары санатты қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің

мұғалімі

Қашан да игі істің басы - тіл. Қай заманда да тіл – елшінің алмас семсері-құралы. Өнер алды – тіл. Тәрбиенің де, әдептің де басы – тіл. Ақыл мен білімнің тілмашы да – тіл. Демек, адамның құты – тілден. Әйгілі философ-жазушы Әбіш Кекілбайұлы айтады: «Жалпақ әлемді ауызыңа қарату үшін, рухани ерлік керек, жалпақ әлемге қысылмай, қымтырылмай қарау үшін, рухани байлық керек» деп. Біздіңше, рухани байлық, рухани ерлік тұлғаның тұла бойына тіл арқылы дарымақ. Демек, жақсылық та – тілден, жамандық та тілден. Тілменен түйген тіспенен шешілмес.

Ал, көптілділік – бүгінгі заман талабы. Бір халықтың мәдениетін басқаларымен салыстыру арқылы ғана, әлем суретін әр қилы әрі тұтас көруге мүмкіндік беретін ұлттық мәдениеттің күллі ерекшеліктерін, барша құндылықтарын сезінуге болар еді. Бұл реттегі ойымызды орыс тілінде сабақтасақ, стремление к трехъязычному образованию является самым перспективным и полностью соответствует тенденции в странах Европейского союза. Изучение несколько языков поможет интеграции Казахстана в экономическую и культурную сферы мирового сообщества. Существует очень мудрое и актуальное в настоящее время изречение: чем на большем количестве языков вы говорите, тем больше раз вы человек. Владея языками, люди способны понимать друг друга, сотрудничать и взаимодействовать. Турасын айтсақ, екінші бір тілде сөйлеу өзге тілді пайдалану ғана емес, басқа ұлттық мәдениеттің, психологияның аясына сыналап енуді де аңғартады.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халықтары Ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінде: «Қазақстандықтардың жаңа ұрпағы ең кемі үштілді болуы, қазақ, орыс және ағылшын тілдерін еркін меңгеруі тиіс. Еуропада көптілділік қалыпты нормаға айналған, біз де осы қатардан міндетті түрде табылуға тиіспіз. Ағылшын тілін кең тұрғыда білмей, ұлттың нағыз бәсекеге қабілеттілігі туралы айту қиын» [1,89-93], - деген-ді. Значит, в Европе среди выпускников школ и студентов давно стало нормой непринужденное общение на нескольких

языках. Знание не менее трех языков является требование времени.

Приоритетность государственного языка – основа полилингвального образование в Казахстане. Конституция Республики Казахстан закрепляет приоритетность казахского языка как основы полилингвального образования. Оно возникает из необходимости гармоничного взаимодействия родного языка, который определяет национальную принадлежность людей и других языков, в данном случае русского и иностранного (английского) языков. Как гласит восточная мудрость: «Знание родного языка - ключ к сердцу народа». В процессе коренной модернизации системы образование ведущее место принадлежит и иностранным языкам. Наряду с родным языком они призваны обеспечить формирование гармоничного овладения трехъязычием. Все народы и культуры мира сейчас стали намного ближе друг другу и желают полноценного общения. И такую роль в Казахстане играет русский язык. Русский язык – как один из ключевых факторов формирования позитивного восприятия Казахстана в мировом сообществе продолжает быть средством межнационального общения между народами нашей Республики, инструментом диалога в межнародных организациях. Русский язык – один из официальных языков ООН.

Приобщение к иноязычной культуре, постижения ее самобытности, осмысление ее культурного вклада в общий фонд духовных ценностей становится сегодня краеугольным камнем духовно-нравственного воспитания. Составной и неотъемлемой частью учебно-воспитательного процесса школы является работа по формированию поликультурной личности, владеющей несколькими языками и способной легко интегрироваться в культуру других народов.

Өз кезінде Елбасымыз «Қазақстан білім қоғамы жолында» тақырыбындағы «Назарбаев университетінде» оқыған интерактивті дәрісінде: «Мектеп жасына дейінгі білім беру деңгейінде үш тілді оқытуды жаппай енгізуді қамтамасыз ет қажет. Осылайша біз тілдерді меңгерудің қисынды жүйесін қалыптастыра аламыз: әліпбиі – балабақша деңгейінде, мектепте – базалық деңгей, университет пен колледжде – мамандық бойынша кәсіби тіл» [2,115], - деп, көптілді білім беруді дамытуға басымдық танытады. Осы жоғарғы қазақ, орыс тілінде өрілген тұжырымды-түйінді қағидаларды елеп-екшей келе, ҚР Білім және ғылым министрлігінің жетекші нұсқаулықтарын алғышарт ете отырып, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, М.В.Ломоносов

атындағы ЖОББМ көптілді білім беруді дамыту жұмысы бір жүйеге енгізілген. Бұл бағыттағы жүйелі жұмыстың алғы кезектегі міндетіне көптілді білім берудің нормативті- құқықтық базасын дайындау, көптілді білім беру жүйесін ғылыми-әдістемелік тұрғыда қамтамасыз етуде арнайы пәндерге орай ағылшын тіліндегі оқулық, оқу құралдарын, үш тілді терминологиялық сөздіктерді әзірлеу, көптілді сыныптарда қазақ, орыс, ағылшын тілдерін меңгеруге қатысты оқу-әдістемелік кешендерді даярлауға бағыт беру енеді. Нәтижеде көптілді білім беруді дамыту бағдарламасын жүзеге асыруда халықаралық, республикалық, облыстық, қалалық білім мекемелерімен, тығыз байланыс орнату, орта мектеп оқушыларымен көптілді оқу-тәрбиелік шаралар ұйымдастыруға басымдық берілгенін қолдау дұрыс. Демек, көптілді білім беруді дамыту – көпқырлы мәселе. Бұл саланы қилы қырынан қарастыру – оқу орындарының алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі. Басты мақсат – көптілді және көпмәдениетті шәкірт баулу.

Зерттеу еңбектерге сүйенсек, көптілді оқыту білім берудің қоршаған әлемде болып жатқан үдемелі өзгерістерге бейімделгіштігін күшейтетін лингвистикалық біліктілігі жоғары дамыған, бәсекеге қабілетті жастардың қалыптасуына септігін тигізетін тұжырымдамалық тұрғыдан жаңа үлгісін құруды көздейді. Осы орайда үш тілде (қазақ,орыс, ағылшын) бірдей оқытуды білдіретін көптілді оқыту бағдарламасының бірегейлігін атап өту керек [3,64].

Жалпы билингвизм (қостілділік) және полилингвизм (көптілділік) – қазіргі таңда ғалымдар тарапынан қызығушылық тудырып отырған өзекті мәселе. Бүгінгі күні қостілділік өзара қарым-қатынас жасаудың негізгі факторына айналып отыр. Ғылыми әдебиеттерге арқа сүйесек, билингвизм – жеке адамның екі тілде ұдайы қарым-қатынас жасауы, яғни сөйлеу, жазу тәжірибесі дегенді білдіреді.

Билингвизмнің екі түрі көрсетіледі: табиғи және жасанды. Табиғи қостілділік баланың тұрмыс жағдайында, көбіне қостілді отбасында қалыптасады, яғни бала екінші тілді отбасында игереді. Ал, жасанды қостілділік кейіннен оқу арқылы игеріледі. Қостілділіктің қалыптасу жасына сәйкес екі түрі бар: ерте билингвизм және кеш билингвизм. Ерте билингвизм балалық шақтан қостілділікті игеру болып табылады, кеш билингвизм екінші тілді ересек жаста игеру деп түсіндіріледі.

Мектеп жасына дейінгі балалардың қостілділігі (көптілділігі) ауызекі сөйлеу тілінің даму кезеңінде қалыптасады. Себебі, бала отбасында бір тілде сөйлесе, балабақшада немесе аулада бірнеше тілдерді игеруі мүмкін.

Мәселен, қазір өзге ұлт өкілдерінің қазақ тілді балабақшаларға өз балаларын беру жағдайы көп кездеседі. Көп балабақшаларда қазақ, орыс және ағылшын тілі сабақтары жүргізіледі. Сонда бала мектепке дейінгі жасында- ақ бірнеше тілді қатар үйрене бастайды.

Баланың қостілділігінің (көптілділігінің) қалыптасуына интернационалдық некенің де әсері бар. Мұндай әлеуметтік жағдай баланың екі тілді (орыс тілі және қазақ тілі, қазақ тілі және татар тілі, т.б.) қатар үйренуіне әкеледі. Сонымен, мектеп жасына дейінгі балада табиғи билингвизм, кей жағдайларда көптілділік қалыптаса бастайды. Ғалым В.П.Беляевтің пікіріне сүйенсек,: «...Табиғи билингвизм сәйкесті тілдік ортада (теледидар мен радио) туындайды. Бұл тұста тілдік жүйенің ерекшелігін тану әрекеті жүрмеуі де мүмкін».

Ғылымда билингвизмнің екі түрі көрсетіледі: 1)табиғи (тұрмыстық) – естественный; 2) жасанды (оқу) – искусственный. Табиғи қостілділік жастардың тұрмыс жағдайында, көбіне қостілді отбасында қалыптасады, яғни жастар екінші тілді отбасында ата-анасы арқылы игереді. Ал, жасанды қостілділік кейіннен оқу арқылы игеріледі.

Ғылымда қостілділік қалыптасу жасына сәйкес екіге бөліп қарастырылады: 1) ерте билингвизм (ранний); 2) кеш билингвизм (поздний). Ерте билингвизм балалық шақтан қостілділікті игеру болып табылса, кеш билингвизм екінші тілді ересек жаста игеру деп түсіндіріледі.

Тілдің қолданылу сипатына қарай билингвизм репродуктивті және продуктивті деп екіге бөлінеді. Репродуктивті билингвизм екінші тілдегі мәтінді қабылдау және мазмұндай алу қабілеттілігі деп түсіндіріледі. Ал, продуктивті билингвизм – екінші тілді түсіну және ол тілде еркін сөйлей білу қабілеттілігі. Басқаша айтқанда, продуктивті билингвизм жағдайында билингв сөйлемдерді ауызша да, жазбаша да өнімді түрде қолдана біледі.

Ғалым Т.Агапованың пікірінше, «баланың жасы неғұрлым кіші болған сайын, соғұрлым екінші тілді игеру мүмкіндігі де жоғары болады және табиғи түрде игеру жүреді». Ғалым бала қай тілді бірінші игерсе, сол тіл жетекші рөлді атқарады деп есептейді [4,60].

Отбасында компьютердің болуы мен интернет желісінің үнемі пайдаланылу жайы да мектеп жасына дейінгі баланың қатарынан бірнеше тілді игеруіне және қолдануына жағдай жасайды. Қазір Қазақстанда мемлекеттік тілдегі ұлттық мульфильмдерден гөрі балалардың қызығушылығы орыс тіліндегі шетелдік мультфильмдерге жоғары екендігі мәлім. Бұл жағдай да көпшілік уақытын теледидар алдында