Көркем шығармалардағы фразеологизмдер туралы қазақ тілі мақаласы

КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ

Зейлова Меруерт Шарханқызы ҚТӘ-21-3к тобының студенті

Ғылыми жетекші: Есматова М.Т

[email protected]

Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті

Петропавл, Қазақстан

Андатпа. Бұл мақалада Көркем шығармада немесе өлеңдерде, халық аузында жүрген әңгімелерде кездесетін фразеологиялық тіркестердің сөз тапьарымен байланысы жазылады. Тұрақты тіркес ұғымы терең зерттеліп, ерекшеліктері анықталады Ғалымдардың пікірі негізге алына отырып, фразеологизмдерді - тілдегі дайын құрал екенін дәлелдейді.

Тірек сөздер: фразеология, фразеологизм, сөз таптары,зат есім,сын есім,үстеу,етістік.

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ В ХУДОЖЕСТВЕННЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ

Зейлова Меруерт Шархановна студентка группы КЯЛ-21-3к

Научный руководитель: Есматова М. Т

[email protected]

Северо-Казахстанский университет имени Манаша Козыбаева

Петропавловск, Казахстан

Аннотация.В этой статье фиксируется связь фразеологических выражений, встречающихся в художественном произведении или стихах, рассказах, идущих в устах народа, со словом тапиар. Глубоко изучается понятие постоянной фразы, выявляются ее особенности и, исходя из мнения ученых, доказывают, что фразеологизмы - это готовый инструмент в языке.

Ключевые слова: фразеология, фразеология, ,существительное,прилагательное,наречие, глагол.

THE USE OF PHRASEOLOGICAL UNITS IN WORKS OF ART

Zeylova Meruert Sharkhanovna is a student of the KL-21-3k group

Scientific supervisor: M. T.Esmatova

[email protected]

North Kazakhstan University named after Manash Kozybayev

Petropavlovsk, Kazakhstan

Annotation. In this article, the relationship of phraseological phrases found in a work of art or poems, stories that are on the lips of the people, with the word tapier is recorded. The concept of a stable phrase is studied in depth, the features are determined, the opinion of scientists is based on, proving that phraseology is a ready - made tool in the language.

Key words: phraseology, phraseology, word classes,noun,adjective,adverb,verb.

Тұрақты тіркестер – орын жағынан қалыптасқан, құрамы өзгерте алмайтын, бәрі тұтасып бір ұғымды білдіріп, бір ғылым ретінде фразеология, фразеологизм деп атайды [1, 33].

Фразеологизмдер арқылы шығарма мәтінінде айтылатын ойға айрықша әр, мәнерлілік беріледі. «Әдебиет саласында шығарма тілін көркемдеп, жандандырып, нәр беруші амалдардың бірі – халық тіліндегі тұрақты фразеологиялық тіркестер» [2;134].

Сөз тіркестерін сөз таптарына сәйкестендіріп топтау да маңызды мәселелердің бірі. Кез кел көркем шығарма негізінде фразеологизмдерді мағына жағынан түсінбей топтастыру қате, сондықтан үзілді-кесілді тұжырым білдіруден аулақпыз. Фразеологизмдердің тұлғасы мен семантикасы жеке сөз табына нақ сәйкес келе бермейді. Белгілі бір сөз табының қызметіне ғана жуықтайтын ғана фразеологизмдер бар екен.

Ә. Болғанбаевтың жіктеуі бойынша.

1. Етістікке жуықтайтыны.

2. Сын есімге жуықтайтыны.

3. Сан есімге жуықтайтыны.

4. Үстеуге жуықтайтыны.

5. Зат есімге жуықтайтын [3;134].

Фразеологизмдердің қай сөз табына жататының білу үшін негізгі сөз бен фразеологиялық мағынаны салыстыра ұсынады. Олар фразеологизмдерді етістік, сындық, заттық, үстеу мағыналы фразеологизмдер болуы мүмкін. Фразеологизмдер арқылы көркем шығармаға айрықша ой, мәнерлілік беріледі. Шығарма тілін әсемдеп, көркемдеп, жандандырып, нәр беруші - фразеологиялық тіркестер екені рас-ақ. Фразелогизмдердің сөйлем де басқа сөздермен байланысып, өз мағынасын нақтылап, сөйлем мүшесі болатындығында. Бұл тіркестерді сөз табына қарай жіктеуге болады, сол топтастыруда мағыналары бір-бірінен ерекшеленеді.

1. Сын есімге жуықтайтындары: екеуінің жұлдызы ыстық, ит жанды, белінің күші, бетінің қызылы бар, бүйрегі бітеу, сегіз қырлы, бірсырлы сынды тіркестер жатады. Көркем шығарма ішінде айтылатын ойды сындық тұрғыдан көркемдеп, қолданылу кезінде ауыспалы мағынада болады.

«Ақ бетінің қызылы –

Ақ тауықтың қанындай.» (Қыз Жібек жырынан) Бетінің ажарлы екенін көрсететін тұрақты сөз тіркесі. Ертедегі қазақ қыздарының сұлулығын, ұяңдығын бет ажарын сипаттаумен көрсеткен.

«Тура жүріп, сөйлейтін Қандауырдың тым-тым қара қылды қақ жарған адамның әділдігі тұқым қуалап...». Қара қылды қақ жарған - шындықты сөйлеген, анығын, нақты шешімін айтқан. Сөздің нақтысын, сөз төркінін дөп айтуды айтамыз. Адам мінезі сипатталып,шыншыл деген ұғымда қолданылған.

«Еріткен іші-бауырыңды көзі қандай,

Бал тамған майда бұлбұл сөзі қандай.» - Қамар сұлу романынан алынған үзіндіде көрсетіледі. Тек жақсылық айтатын, жақсы сөйлейтін адам туралы айту. Бұл жерде қыз баланың нәзіктігін, назды дауысын сипаттайды.

«Жарты жыл болды саржамбас күй кешіп, төсек тартқан ауру, екі аяғын баса да алмайды» (Атау кере). Төсек тартқан – ауырып ұзақ жатқан адам. Күші әлсіз, ауырып, әлі құрыған адамды айтады. Ауыруының қаншалықты төмен екенін, деңгейін көрсетеді.

«Енді міне... көрінгеннен естіп... қой аузынан шөп алмас әйелінің...» (Қар қызы). Қой аузанан шөп алмас – өте жуас, момын адамды айтады. Ешкіммен жұмысы жоқ, біреудің ала жібін аттамай, килікпей жүру мағынасында.

«Аяғынан айырылмағандардың барлығы – қоян жүрек, ақымақ екен...» (Қар қызы). Адам бойындағы жағымсыз қасиет. Қоян бізде қорқақ аң болғандықтан, халқымыз қорқақ, сужүрек адамдарды осылай сипаттайды.

2. Сан есімге жуықтайтындары: алпыс екі тамыры, алты бақан, екі елі ауызға төрт елі қақпақ, екі дүние бір қадам, екі ойлы, елу жылда ел жаңа, жүз жылда – қазан.

«Тауға біткен шие-ді,

Босатты бала жүйені.

Алпыс екі тамыры

Алпамыстың иеді.» (Алпамыс батыр жыры). Бұл жерде батырдың тұла бойын, намысын айтып тұрғандай. Батыр елі үшін күрескенде өне бойында қаны қайнап, тұлғасын көтеріп жауға шабады.

«Екі елі ауызға төрт елі қақпақ дегендей, әр адам сақ болса, еш ұрыс-керіс болмас еді. Басқа пәле тілден, – деген екен. Қарт үшінші ұлының ақылдылығына риза болып қайтады» (Халық аузынан). Әр дам сөйлеген сөзіне, жасаған ісіне жауап беруі қажет. Сол себепті, халық «аңдамай сөйлеген, ауырмай…