Латын әліпбиіне арналған емле материалы қазақ тілі

Жоба

ЖАҢА ӘЛІПБИ НЕГІЗІНДЕГІ

Астана, 2018

ҚАЗАҚ ТІЛІ ЕМЛЕСІНІҢ ЕРЕЖЕЛЕРІ

МАЗМҰНЫ

Қазақ әліпбиі.................................................................................5 Негізгі тірек ұғымдар...................................................................7 І. Әріптердің емлесі......................................................................9 ІІ. Түбір сөздердің емлесі. Қосымшалардың жалғануы..........11 ІІІ. Бөлек жазылатын сөздердің емлесі.....................................14 IV. Бірге жазылатын сөздердің емлесі.......................................15 V. Дефиспен жазылатын сөздердің емлесі..............................18 VІ. Бас әріптің емлесі. Қосымшалардың жалғануы................20 VІІ. Қысқарған сөздердің емлесі...............................................24 VIIІ. Кейбір кирилл әріптері мен шеттілдік сөздердің емлесі............................................................................................25 ІХ. Сөздердің тасымалдануы.....................................................30

Алғысөз

«Қазақ тілі әліпбиін кириллицадан латын графикасына көшіру туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 19 ақпандағы №637 Жарлығына сәйкес бекітілген әліп­ би негізінде «Қазақ тілі емлесінің негізгі ережелерінің» жоба­ сы әзірленді.

Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің өкімімен «Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен көшіру жөніндегі іс-шаралар жоспары» жа­ салып, белгіленген міндеттерді дер кезінде және кезеңдер бойынша жүзеге асыру мақсатында Қазақ тілі әліпбиін ки­ риллицадан латын графикасына көшіру жөніндегі Ұлттық ко­ миссия жанындағы Орфографиялық, Әдістемелік, Термино­ логиялық, Техникалық және ақпараттық сүйемелдеу жұмыс топтары құрылды.

Бекітілген іс-шаралар жоспарына сәйкес 2018 жылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты «Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері» жо­ басын әзірледі. «Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері» жобасы Институттың Ғылыми кеңесінде талқыла­ нып, мақұлданды.

Ереже жобасы Ұлттық комиссия жанындағы Орфография­лық және Әдістемелік жұмыс топтарының бірлескен ғылыми-прак­ тикалық семинар-кеңестерінде қаралып, талқылаудан өтті.

Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы «Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері» жобасына сараптама жасау мақсатында Емле ережелерінің негізгі қағидалары бойынша республикадағы жоғары оқу орындарының студенттері, орта мектептің оқушылары, сондай-ақ оқытушы-филологтар мен

еліміздің кейбір өңіріндегі ересектер арасында сынама-сауал­ нама жүргізді. Емле ережелерінің жобасы тәуелсіз сарапшы­ лар мен ЖОО-ның тілтанушы мамандарының сараптамасынан өтті.

Осындай талқылау нәтижесінде өзгерістер мен толықтыру­ лар енгізілген Емле ережелерінің жобасы 2018 жылғы 27 қыр­ күйекте Ұлттық комиссияның отырысында таныстырылды.

Жұртшылыққа кеңінен таныстыру, сондай-ақ пікір алмасу, жекелеген қағидаларды одан әрі тиянақтай түсу мақсатын­ да «Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері» жобасы көпшілік назарына ұсынылып отыр.

ҚАЗАҚ ӘЛІПБИІ

№ латыннегізді

әліпби

әріп атауы

кирилнегізді

әліпби

әріп атауы

1 Аа [а] Аа [а] 2 Áá [á] Әә [ә] 3 Bb [by] Бб [бы] 4 Dd [dy] Дд [ды] 5 Ее [е] Ее [е] 6 Ff [fу] Фф [фы] 7 Gg [gi] Гг [гі] 8 Ǵǵ [ǵy] Ғғ [ғы] 9 Hh [hy] х, һ [хы] 10 Ii [i] Іі [i] 11 Iı [iι] и, й [іи] 12 Jj [jy] Жж [жы] 13 Kk [ki] Кк [кі] 14 Ll [yl] Лл [ыл] 15 Mm [my] Мм [мы] 16 Nn [ny] Нн [ны] 17 Ńń [yń] Ңң [ың] 18 Оо [о] Оо [о] 19 Óó [ó] Өө [ө] 20 Рр [рy] Пп [пы] 21 Qq [qy] Ққ [қы] 22 Rr [yr] Рр [ыр] 23 Ss [sy] Сс [сы]