Қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру туралы материал

Қазақ тілін латын әліпбиіне ауыстыру жайында ой-пікір

Президенттің Қазақстан Халқына арнаған «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында латын әліпбиіне көшу мәселесіне тоқталды. «Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе» десе, Жаңа Жыл қарсаңында отандық жетекші телеарналар өкілдерімен кездесу кезінде: «Латын қарпі бізге дүние жүзінің халқымен әлемнің ғылыми білімі мен қарым-қатынас үшін керек. Егер латын әліпбиін енгізуге ақылмен келе алсақ, біз компьютер тіліне көшеміз, балаларымызға және бізге экономикалық және ғылыми кеңістікке енуге оңайырақ болады. Бұдан қашып құтыла алмаймыз, бұл- келешектің талабы. Сондықтан біз осыған ұмтылуға тиіспіз. Бірақ бұл мақсатта біз үлкен сарабдалдықпен, байыптылықпен келуіміз керек» деп атап өткен болатын.

90 жылдардан бастап Қазақстан Дүние жүзіне өзін көрсете бастады. Қазіргі кезде Қазақстан дамыған мемлекеттер қатарына кіруде. Оны Қазақстанның жеткен жетістіктеріне қарап айтуға болады. Тарихқа жүгінсек, Аңырақай шайқасынан кейін үстем тап өкілдерінің арасында біріге түсудің орнына алауыздық туып, ыдырай бастады. Оның басты себебі, Қазақ хандығының ұлы ханы Болаттың қаза болуы еді. Орнына ұлы хан болып Әбілмәмбет сайланды. Ұлы хан болуға ниет етіп жүрген Кіші жүздің ханы Әбілхайыр мен Орта жүздің ханы Сәмекелер өкпелеп, әрқайсысы өз жеріне қарай ауа көшті. Бұл кезде әлі де жау толық талқандалып біткен жоқ . Екі хан бірлікті бұзып, ұрыс майданын тастап, екі жаққа кетті.Қазақ хандықтарының алдында қазақ жүздерін анталап тұрған сыртқы жаудан қорғау және саяси бытыраңқылықты жою міндеті тұрды. Қазақ халқының басына түскен осындай ауыр жағдайды Кіші жүздің ханы Әбілхайыр өз пайдасына шешуге тырысты. Ол патша өкіметіне арқа сүйергісі келді. 1730 жылы қазан айында қазақтардың өзі әйел патшадан қол астындағы ұлыстарымен қарамағына алуды өтінді. Қазақ жерінің Ресейдің қол астына өте бастауы екі жағдайды анық көрсеткен еді. Жоңғар шапқыншылығының қарқыны біраз әлсірегенімен орыстар қазақ мем

Патша өкіметінің қоныстандыру саясаты арқылы қазақтарды тек жерінен және оның байлығынан ғана айырып қоймай, сонымен қатар халықты рухани мәдениетінен айырып,орыстандыру саясатын да жүргізген. Олардың ақпаратында, отырықшылыққа көшуге дайын деп бірінші кезекте христиан дінін қабылдаған қазақтарды (қырғыздарды) есептеген.Олар әскери міндеткерліктен босатылып, жеңілдіктер берілген, яғни Қостанай уезіндегі христиан дінін қабылдаған қазақтарға Макаров қыстағына орналастырып, 8235 десятина (1 десятина = 1.0925га) жер бөлінген еді. Патша өкіметінің орыстандыру саясатының ең сенімді тәсілі – орыстарды жергілікті халықпен араластыра қоныстандыру болды. Ел ішінде мұсылмандықты әлсірету үшін оның беделін түсіруге тырысты. Қазақстанда мешіт салуға , діни адамдардың келуіне шектеу салынды. Орыстандыру саясаты оқу ағарту саласында да ерекше қолға алынды. Ол үшін қазақша-орысша мектептер ашылды. Мұнда мектепте және мектептен тыс кездерде орыс тілінен басқа тілде сөйлеуге тыйым салынды. Қазақ мектептерінде қазақ әдет-ғұрпына жат істер орын алған еді. Орынбор әкімшілігінің құжаттарында қазақ балалары оқитын мектептерде оқыту ақыл-ойды емес, сауатын ашуға ғана бағытталуы тиіс деп көрсетілген. Патша

Кириллица – славян әліпбиінің алғашқы екі түрінің бірі (екіншісі – глаголица). Әліпби славян ағартушысы Кириллдің атымен аталған. Қазіргі Кириллица 43 әріптен тұрады, ол әуелде 38 әріптен құралып, оған 5 әріп кейін қосылды. Кириллицаның әріптік құрамы көне славян тілінің дыбыстық жүйесіне сай келеді, сондықтан ол қазіргі славян тілдерінің көпшілігінің әліпбиіне негіз болды. Кириллица грек жазуы негізінде жасалған. Грек жазуында әріп саны – 25 болғаны белгілі, қалған 18 әріп грек тілінде жоқ славян тілінің дыбыстарын белгілеу үшін алынған. Ресейге Кириллица 10 ғ-да енген. Орыс әліпбиінен Кириллицаның 12 әрпі шығарылып, екі жаңа әріп (й, е) қосылған. Кезінде КСРО құрамында болған халықтардың жазуы Кириллицаға көшірілгенін атап кеткен едік. Қазақстан елінде кириллица әліпбиі 42 әріптен тұрды. Орыс әліпбиінен 33 әріп болса, 9-ы қазақ тіліне тән әріптері бар. Қазіргі кезде дамыған менен дамушы мемлекеттер латын әліпбиін қолдануда. Латын әліпбиі, әлемде кеңінен қолданылады. Б.з.б. 7 ғасырдада Римде грек және этрус әліпбиінің тармағы ретінде пайда болып, б.з. 1 ғасырында қалыптасты. Жазу оңнан солға немесе солдан оңға қарай (брустрофедон бойынша) жазылып, бағыты әрдайым алмасып отырған. Б

Қазіргі кезде Қазақстан латын қарпін қолдануға бет бұрды. Латын қарпіне көшу - заман талабы. Бұл мәселенің көтеріліп жүргеніне де аттай 20 жыл болыпты. Алайда, бұл қалыпты жағдай болса керек. Латын әліпбиі қарпінің анық-қанығына жету үшін, осы мәселемен айналысып жүрген ғалымдардың пікірі өте құнды екені даусыз. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты Ақымбек Съезд Шардарбекұлы былай дейді. «Әлемдік стандарт атаулыларының барлығына латын графикасы тән екендігін, атаулардың барлығы латын әрібінде жасалғандығын көрсетеді. Күнделікті өмірімізді латын жазуынсыз елестету мүмкін емес. Кеңсе техникаларын, оның ішіне орнатылған компьютерлік бағдарламаларды алайық, барлығы латын графикасында жазылғандығын байқау еш қиын емес. Мұны бір деп қояйық. Екіншіден, латын графикасында әріп-таңбалар саны әлдеқайда аз, 26-мен шектеледі. Ал, қазір қазақ тілінде 42 әріп бар екендігін сіздер жақсы білесіздер. Қазақтың баласы 42 әріпті оқып жаттап үйренгенше, ағылшын немесе Еуропа жұртының балалары әріппен әріптің басын қосып дыбыс шығарып, дыбыстан буын құрап сөз жасап жатқандығына жер жүзі куә. Үшіншіден, аталған шара латын графикасына көшу емес, қайта о

Қазіргі кезде латын әліпбиіне ауысу мәселесі үлкен мәселенің біріне айналды. Көптеген ғалымдар мен үлгілі адамдар қазақ тілінің латын әліпбиіне ауысқан кездегі әліпбидің мысалдарын көрсетуде. Нақты уақытта 100 ден астам мысалдар келтірілуде.Соның бірін Түрік Республикасындағы (Стамбұл қаласы) Вице-Консулы, гуманитарлық ғылымының магистрі Канат Тұмыш мысалын келтірген болатын. Сонымен, қазақ халқына ең жақын түрік тілдерінің қыпшақ пен қырғыз-қыпшақ топтарына жататын халықтар жатқызылады. Бұл- алтайлық, башқұрттық, каракалпактық, крым-татарлық (солтүстіктің диалекті), ногайлық және татарлық деп атап кеткен еді.Осының бәрін слайдтың бейнесінен көріп кетуге болады.Латын әліпбиіне қазақ халқының ешқандай ауртпалықсыз ауысу мүмкін емес. Біз ауысқанымызбен, бізден алдын сол әліпбиге ауысып кеткен мемлекеттердің тәжірибелері мен методикасын қолданып, ол мәселені шешу болып табылады. 1920-40 жылдар аралығында қазақ жері КСРО құрамында болғанда латындандыру өткен еді. Латындандыру – 1920-30 жылдардағы КСРО-дағы мемлекеттердің латын жазуына ауысу компаниясы болып табылады. Латындандырудың қолдаушы А. В. Луначарский мен В. И. Ленин (Луначарскийдің сөздерінен), бірақ В.И. Ленин шұғыл латынданд

Қазіргі уақытта латын тіліне ауысу үлкен мәселе болуда. Ол жайлы ғалымдар, политологтар мен үлгілі адамдар былай дейді:Латын жер бетінен жойылған халық. Латын тілі - өлі тілдер қатарына жатады. Бірақ оның жазу жүйесі қазіргі заманға икемді екені рас. Ал, біздің пайдаланып отырған кириллицамыз - орыс тілінің жазуы. Кириллицаны пайдалану орыс тілді адамдар үшін белгілі халықтың жазу жүйесі жоқ екендігін көрсетеді. Латын графикасына ауысу осы заманның талабы, себебі дәл осы кезеңде тіпті, орыстың тілші ғалымдарының арасында орыс тілінің өзін латын графикасына көшіру керек деген академиялық пікірлер айтылып жатыр. Герольд Бельгердің айтуы бойынша: «Мен қазақтардың латын графикасына қашан көшетінін нақ білемін. Орыстар көшкен күннің ертеңіне» деген екен.Филология ғылымдарының кандидаты Ақымбек Съезд Шардарбекұлы сияқты ғалымдар Герольд Бельгердің айтқан сөзімен келіседі. «Айналамыздағы түркі тектес халықтардың барлығы тіпті,…