Латын әліпбиіне көшу заман талабы туралы баяндама

Латын әліпбиіне көшу - заман талабы

1 слайд Қайырлы күн! Құрметті Арқалық мемлекеттік педагогикалық институының ректоры Сейітбек Бекенұлы және қадірменді әріптестер білім ордасында өтіп жатқан қалалық семинардың сәтті басталуымен құттықтап, нәтижелі өтуіне тілек білдіремін!

«Қазақ тілі әліпбиін латын графикасына көшіру» атты идея қазақ зиялыларының арасында еліміз егемендік алған күннен бастап-ақ сөз бола бастады. Бұл мәселені көтеріп, алғаш пікір білдіргендердің бірі – академик Әбдуали Тұрғынбайұлы Қайдар болатын.

1991 жылы Түркия мемлекетіне іссапармен барған Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев сол елдің жұртшылығымен, сонда тұратын бауырларымызбен кездесу барысында «Қазақстан латын жазуына өте ме?» деген сауалға орай, «Егер халқымыз қаласа, ғалымдарымыз оның қажеттігін дәлелдеп жатса, оған көшуге мен қарсы емеспін!» – деп жауап берген екен.

Бұл сең, Елбасының Қазақстан халқы ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінен кейін қозғалды. «Латын графикасына көшу мәселесін қарайтын кез келді. Қалай болғанда да, латын әліпбиі бүгінде телекоммуникациялық салаларда басымдыққа ие болып отыр. Сондықтан бұрынғы кеңестік елдердің көпшілгінің латын әліпбиіне көшуі кездейсоқтық емес. Мамандар осы мәселені зерттеп, нақты ұсыныстарын жасауы тиіс» деп қадап айтқаны жұрт жадында.

Ал, 2012 жылғы желтоқсан айында жарияланған «Қазақстан-2050» стратегиясында латын әліпбиіне көшуге кірісу керектігін мәлімдегені де есте. Міне, содан бері латын әліпбиіне көшудің тиімді, не тиімсіз жолдары таразыға тартыла бастады.

Кейін, 2017 жылғы 12 сәуірдегі «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында қазақ тілін біртіндеп латын графикасына көшіру керектігіне қайта тоқталып, «Қоғамдық сана жаңғырудың» негізгі қағидаларын қалыптастыру ғана емес, сонымен бірге, біздің заман сынағына лайықты төтеп беруімізге қажетті нақты жобаларды жүзеге асыруымызды да талап ететіндігін міндеттеді.

Бір есте сақтайтын жайт, латын графикасына көшу 10-15 жылда атқарылатын жұмыс емес, ол да эволюциялық дамудан өтеді. Латынға көшу процесі Өзбекстанда 24 жылға, Әзірбайжанда 9 жылға, Түркияда 30 жылға созылған екен. Бізде де 2025 жылға дейін кезең-кезеңімен латын графикасына толық көшіп боламыз.

Бір анығы, қолданылатын нормативті іс-қағаздар, мерзімді баспасөз, оқулықтар – бәрі де латын графикасына негізделген әліпбимен басылып шығатынын Сіздер де біліп отырсыздар деп ойлаймын.

Тілді сақтау ұлтты сақтаудың тікелей кепілі екенін Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш зиялылары, кешегі Бауыржан Момышұлы сияқты ұлт тұлғалары сан рет айтты, сол үшін күресті де. Ахаң ХХ ғасырдың таңында: «Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығыда, еш уақытта адамы да жоғалмайды-деген.

Қазақтың «тайға таңба басқандай» деген теңеуі, осы жазудан да көрінеді, өйткені ол – таңба. Таңба хатқа қалай түссе, оны біз солай көзбен көреміз және дәл сол күйінде біздің тілдік санамызға орнығады. Сондықтан халықтың ұлттық бет-бейнесін сақтап қалу үшін атқарылатын маңызды факторлардың бірі – ұлттық негіздегі жазуды қалыптастыру және қолдану.

2017 жылдың 26 қазанында Нұрсұлтан Назарбаев қазақ тілі қаріптерін кириллицадан латынға көшіру туралы тарихи жарлыққа қол қойды. Елде түрлі пікірталас тудырған диграф пен дәйекше мүлдем қажет болмай қалып, аталған жобаға өзгерістер енгізілді. Сонымен, соңғы әрі нақты нұсқада мынадай ерекшеліктер бар: 32 әріптен тұратын жаңа әліпбиде алты әріптің төбесіне акут қойылған және Ш, Ч әріптері біріккен.

ҚР-ның Премьер Министрі Бақытжан Сағынтаев 2018 жылғы 16-наурыздағы №387 өкімінде латын графикасына кезең- кезеңмен көшу жөнінде бірқатар ісшаралар жоспарын бекітті. Сонда, осы жылдан бастап мемлекеттік қызметкерлер мен оқыту орталықтарының оқытушылары және ересек тұрғындарды оқыту үшін филологтар мен лингвист ғалымдарды тарта отырып, семинарлар мен дәрістер ұйымдастырылатын болады.

Қызметкерлердің біліктілігін арттыру үшін арнайы латын графикасына үйрету курстарын Алматы, Астана қалаларында ұйымдастыру, қазақ тілінде оқытатын жалпы білім беретін мектептерге арналған барлық оқу пәндерін латын графикасы негізіндегі оқулықтарды қайта шығару, қазақ тілінің жаңа үлкен түсіндірме сөздігінің қолжазбасын әзірлеу және тағы басқа бірнеше ісшараларды жүзеге асыру қамтылған.

«Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері»

«Жаңа әліпби негізіндегі қазақ тілі емлесінің ережелері» атты Емленің соңғы нұсқасы 18 қаңтар күнгі «Егеменді Қазақстан» газетінде және 5 ақпан күнгі «Казахстанская Правда» газетінде де басылып шықты.

Қазақ тілі емлесінің ережелері (Ереже) – латын графикасындағы қазақ әліпбиі бойынша дұрыс жазуды көрсететін құқықтық күші бар құжат. Сонымен қатар латын негізді жаңа әліпби бойынша қазақ тілінің орфографиялық нормаларын тұрақтандыратын, дұрыс жазу мәдениетін қалыптастыратын басты нормативті қағидалар болып саналады. Ережеде алдымен ұлттық тілдің жазумен байланысты: тілдің ықшамдалуы; тіл дыбыстарының үндестігі; дауыссыздардың бір-бірімен үйлесімділігі т.б. негізгі заңдылықтары мен ерекшеліктері ескерілген.

Бұл жаңа Емле 9 тараудан тұрады. Емленің қалың жұртшылыққа ұсынылуын, оны құрастыру барысындағы ауқымды жұмыстарды жүзеге асырып, халық санасына жаңа сілкініс әкелетін ең басты «нормативті қағидалардың» толыққанды аяқталуын ҚР –сы Мәдениет және Спорт министрлігі Тіл саясаты комитетіне қарасты «Тіл-қазына» ұлттық ғылыми - практикалық орталығы жүзеге асырды. Ал Емле ережелерін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының ғалымдары ғылыми теориялық принциптерге сүйене отырып, құрастырып шықты. Жаңа Емле ережелерін осы екі мекеменің ұйымдаса, бірлесе отырып атқарған үлкен еңбегінің жемісі дей аламыз.

Қалалық тілдерді оқыту орталығының атқарған жұмыстардың

қорытындысы

Осы мәселе бойынша қалалық тілдерді оқыту орталығының атқарған жұмыстарын атап өткім келеді. Негізгі мақсат пен міндеттер;тілдерді оқыту мен қолдану, насихаттау және елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Жолдауларының басымдықтары мен ережелерін орындауға бағытталған.

Сондай-ақ, 2017 жылдың сәуір айынан бастап «Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру» мәселесі бойынша қала әкімімен келісіліп, бекітілген желілік жоспар да құрылды. Сонымен қатар, әкімдік жанынан арнайы құрылған…