Мағжан Жұмабаев өлеңдері 9-сыныпқа арналған мақала

«Сүйемін»

Күлдей күңгірт шашы бар,

Тоқсан бесте жасы бар,

Көз дегенің – сұп-сұр көр.

Тасбиқ санап бүгіліп,

Жерге қарап үңіліп,

Көрше ауыр күрсінер,

Менің бір қарт анам бар,

Неге екенін білмеймін –

Сол анамды сүйемін!

Көзінде көк нұры жоқ,

Аузында жұмақ жыры жоқ,

Жалынсыз, усыз құшағы,

Иірілмейді жыландай,

Сөзі де жоқ құрандай,

Білгені – қазан-ошағы.

Жабайы ғана жарым бар,

Неге екенін білмеймін –

Сол жарымды сүйемін!

Ұйқы басқан қабағын,

Бастыра киген тымағын,

Жалқаулықты жар көрген.

Жүрген ескі заңымен,

Алдындағы малымен,

Бірге жусап, бірге өрген,

Алаш деген елім бар,

Неге екенін білмеймін –

Сол елімді сүйемін!

Сағымы сайран құрады,

Бораны ұлып тұрады,

Қыс – ақ кебін, жаз – сары.

Орманы жоқ, шуы жоқ,

Тауы да жоқ, суы жоқ,

Мәңгі өлік сахарасы.

Сарыарқа деген жерім бар,

Неге екенін білмеймін –

Сол Арқамды сүйемін!

«Туған жерім – Сасықкөл»

Алыстан мұнарланып шалқыған көл,Бетіңде күннің нұры балқыған көл.Жарысып саф күмістей ақ көбігің,Мап-майда мөлдірінде қалқыған көл.Жанында жас балалар ойнаған көл,Жан-жануар суыңды ішіп, тоймаған көлКөз салып жалтырыңа, мұңға батыпҒашықтар жарын іздеп, ойлаған көл.Шешініп қыз-келіншек су алған көлӘр жанды мөлдіріңнен суарған көлМасайрап, суға тойып төрт түлік малДөңіне ойнақ салып, қуанған көл.Сыртыңда ақ боз үйлер жарасқан көл,Байларың кедейлерге қарасқан көлАғайын тату-тәтті – қоныс бірге,Саулықты сағат сайын сұрасқан көл.Түрлі құс әуез қосып, шулаған көлШуақта балықтарың тулаған көлСапырып сары қымыз ертенді-кешБасында кеңес құрып, дулаған көл.Сасық деп еркелетіп, ат қойған көл,От-суға иең түгіл, жат тойған көл,Назданып, жүйрік мініп, тарлан шүйіп,Көксілдер тұс-тұс жақтан ат қойған көл.Кір жуып, кіндік кесіп, сенде өскен көл,Құрбымен ойнап-күліп, кел дескен көл,Жарысып, тайға мініп, батпаққа аунапКүресіп күн батқанда белдескен көл.Айдын көл, ата қоныс, құт болған көлСусын боп сұрағанға, от болған көлКеше бірлік, ынтымақ түгел шақтаБейне бір сенің басың сүт болған көл.Білмеймін не боларың, қайран көлімЖарайды тең болмаса күн мен түніңИтиіп қарашекпен келіп қонсаБасыңнан құсың ұшы

«Орал тауы»

Таласқан аспанменен көкпеңбек тас,Қарасаң төбесіне, айналар бас.Жасаған мейірімі кең қадір Тәңірі,Шығарған сол тауынан алтын, алмас.Тұрғаны мұнарланып өсіп жалғас.Жіп-жиі, шытырманды түрлі ағаш,Қарағай, шырша-батыр бір қалыпта:Шілде, жаз, қысын, күзін есіне алмас!Ішінде аю, қасқыр, түрлі аң толған,Адамзат батып жалғыз аяқ салмас.Бір күнде сенің иең түрік еді,Орын ғып көшіп-қонып жүріп еді.Қорықпайтын таудан, тастан батыр түрікҚойныңа жайыменен кіріп еді…Ер түрік ен далаңа көрік еді,Отырса, көшсе, қонса – ерік еді.Тұрғанда бақыт құсы бастарында,Іргесі, жел-күн тимей, берік еді.Тұрақсыз бұл жалғанда опа бар ма,Сақтан, алдар, бой салып жақын барма!Бүгінгі күн жан досың болып жүріп,Құлатып кетер ертең сені жарға.Қарашы төңірекке мойның бұрып,Алтай, Орал бойында тұрған түрікАты да, заты да жоқ, дыбысы жоқ,Жоғалған әлдеқайда іріп-шіріп…Осындай атамекен жерлеріне,Қасиетті атаның көрлерінеАузы түкті шетелдер ие болып,Көрсетіп тұр қысымды ерлеріне.Анамыз бізді өсірген, қайран Орал,Мойның бұр тұңғышыңа, бермен орал!Қосылып батыр түрік балалары,Таптатпа, жолын кесіп, тізгінге орал.

«Орал»

Ұзын Орал - күн мен түн шекарасы,Бір жағы - күн, бір жағы - түн баласы.Арғы жағы - көк көзді жын ұясы,Бергі жағы - Түріктің cap даласы.Асқар Орал - кәрі Алып күзет тұрған,Күн мен түн арасында «Қытай қорған».Денесі - тас, қарағай - қою мұрты,Оң мен сол, түстікке ол мұртын бұрған.Қарамай еш нәрсеге көзім тоқтап,Келіп ем алыбымды аңсап-жоқтап.«Ұйқы - дұшпан» деген сөз дұрыс екен,Сол Алыптан етіппін түнде ұйықтап.Кеш, Алыбым, жүзіңді көре алмадым,Алдында иіліп сәлем бере алмадым.Амал не, cap даладан сақ елші бопКүзеттегі Алыпқа келе алмадым.Ұзын Орал - күн мен түн шекарасы,Өлім - түн, өмір - гүлді Гун даласы.Өмір менен өлімнің шекарасынҰйықтап озбақ ежелден жер баласы.Екі дүние: күн мен түн, өмір - өлім,Бірі - бесік, біреуі - даяр көрің.Бала болып жата бер бесігінде,Cap даланың еркесі - қазақ елім.

«Алатау»

Оранып өмір бойы көк мұнарға,

Аспанды алып Ала емген арда.

Айбынды Аспан-ана алып туған

Бөбегін бөлеп қойған меруерт қарға.

Шыңдары Арсыменен араласқан,

Тәңірі тақ қылғандай тарғыл тастан.

Күңіреніп қоңыраулы қара нардай,

Қап-қара қорғасындай бұлты басқан.

Иірілген айдаһардай ашулы асқар,

Томсарған туғаннан-ақ тарғыл тастар.

Құздарды мәңгі меңіреу мәңгі басқан

Жауһардай жарқыраған аппақ шаштар.

Түк басып, тұла бойы толған кесте,

Қарағай, арша біткен өрлей төске,

Қарағаш, тал-тобылғы, жасыл шырша,

Қарақат, жиде, шие маржан түсті.

Сан шөптің түгесерсің атап қайсын:

Шымшуыр, көкемарал, уқорғасын.

Аһ ұрған Алатауда аруларың

Уһімен тыяды екен ыстық жасын.

Жануар бұғы, марал көз адасқан,

Ойнаған ешкі, теке орғып тастан.

Даланың еркелері – арқар, құлжа,

Құлдырап оқтай күлік елік қашқан.

Сары аю ойнайды екен таспен атып,

Бөрісі бөкен жортқан түнде қатып.

Топ шие бір құлжаға жабылмақшы –

Қозыны жібергендей жамыратып.

Құздарда найза қия құстар шулар,

Төменде тасты сабап толқын тулар.

Аланың ақ төсінен орғып түсіп,

Сайларда салар ойнақ асау сулар.

Беттерін солтүстікке түзеп алып,

Шуласып, «Алатаулап» ұран салып,

Еліріп екпіндеген асаулардың