Махамбет жырларындағы жыраулық дәстүр баяндамасы

МАХАМБЕТ ЖЫРЛАРЫНДАҒЫ ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮР

Шакирова Айымкөз Қуатқызы

Жалпы орта білім беретін Қ.Сәтбаев атындағы мектебі

Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Тасқала ауылы

Елбасы Н.Ә.Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында ұлттық құндылықтарды өскелең ұрпаққа насихаттау, олардың бойына ұлттық рух нәрін молынан себу мәселесі нақты айтылған. Рухани байлықтың адам өмірінде алар орны ерекше екені ежелден-ақ дау тудырмас ақиқат. Елбасымыз «Тарих толқынында» атты еңбегінде былай дейді: «Халық рухының ұшқыны ақындардың, сазгерлер мен айтқыш абыздардың жүрегінде тұтанып, жалындай бастады. Асанқайғы, Шалкиіз, Бұқар жырау шығармашылығында шынайы қазақ руханияты қалыптасып дамыды». Олай болса, ұлттық рухты ұрпақ санасына сіңіруде жыраулар шығармаларының орны ерекше.

Ұлы даланың Атырау мен Алтай арасын шарлаған жыраулардан басталатын сөз өнерінің сүбелі дәстүрі Батыс өңіріне дә тән. Сан ғасырлық тарихы бар қазақ әдебиетінің бастауы болар Сыпыра жыраудың өзі осы өңірде жасағаны мәлім. Киелі Ақжайық мекені қол бастаған көсем мен сөз бастаған шешенге кенде емес. Қыз Жібек жырынан басталған Ақжайықтың дәстүрлі поэзиясы сұлу жыр болып төгіледі де, рухы мәңгі өшпейтін Махамбет сарынымен үндесіп кетеді. Зерттеуші Р.Сыздық: «Махамбет тарихта жырау емес, ақын деген атпен танылды, бірақ әдебиет пен әдеби тілдегі орны жыраулық пен ақындықтың түйіскен жерінде. Ол жыраулар мектебінің нәрі мен барын алып, оны ақындық дәстүрге қиюластырған қаламгер» - деп бағалады.

Махамбет – ақын әрі жырау. Жасынан ақын-жыраулардың жырларын жаттап, тақпақтап айтып өскен Махамбет олардан үлгі-өнеге алған. Махамбет – өзінің барша болмыс қасиеттерімен көшпелілер арасындағы көсем тұлғалардың бірі. Ол өзі туып өскен өңірдің Қамбар батыр, Ер Тарғын, Сыпыра жырау, Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Жиембет, Доспамбет сияқты біртуар тұлғаларының өлмес мұраларын көкірегіне тоқып өсті. Өзі өмір сүрген заманның ағымында жүйрік, қыр-сырын жетік меңгерген, көзі ашық, көкірегі ояу, білімдар адам болды. Оның үстіне қазақ тағдырын, қазақ жерінің тарихи кезеңдерін поэзияда сомдаған суреткер. Оның суреткерлік мектебі ұлы жыраулар дәстүрінен Асанқайғы, Доспамбет, Қазтуған шығармаларынан көз ашып бастау алып, өзі ішінде қатыса жүріп, от пен суды кешкен XIX ғасырдың қырғынды заманында қалыптасып шыңдалды.

Дәстүрдің жалғасуы деген бұрынғы іздерді шиырлау емес, жанрдың өзіне тән сипаттарын сақтай отырып, жаңа кезеңдер туғызған болмысты суреттеуге саяды. Осы тұрғыдан алып қарағанда Махамбет толғаулары жанрдың жаңа өрісіне ұласқан құбылыс. Ел үшін күрес жолына түскен ерлердің арманына жете алмай, күштілерден тепкі көріп, сергелдең мен сарсаңға түскен шағының әрі қасіретті, әрі қайсар сырларын, өткендегі өр істерін еске алып, сол дәуреннің қайтып оралмайтынына наласын айту жыраулық поэзияның жаңа сапаға көшкен өзгеше үлгісі деп қарауға болады. Ерлердің елден, ағайын-туыстан жырақ кетуге мәжбүр болып, қиыншылық, жалғыздық көріп шығарған, еркіндікті аңсаған өлеңдері ноғай, құмық поэзиясында "қазақ жырлары" деген атпен жеке жанр ретінде қаралатыны белгілі. Махамбеттің де өзі бастаушылардың бірі болып қатысқан шаруалар көтерілісі жеңіліске ұшырағаннан кейінгі жылдардағы толғауларында кездесетін торығу, тарығу сарындарынан осыған ұқсас белгілерді ұшыратамыз.

Қайрыла алмай барамын

Қайран да қалған еліме...

Жолығыспай жөнелдім

Тәңірі қосқан жарыма...

Ата-енені сөктіріп,

Ат басына соқтырып,

Нәлет десең болмас па?

Осынау біздің жүрген жүріске!

Бұл келтірілген мысал Махамбет толғаулары өзінен бұрынғы жыраулық поэзияның жалғасы ғана емес, тың тақырыптар мен көркемдік шешімдер қосылған жаңа биігі екенін де сипаттайды.

ХҮІ ғасыр түлегі Доспамбет те, ХҮІІІ ғасырдың Ақтамбердісі де, ХІХ ғасырдың қақ ортасында кемеліне жеткен Махамбет те «өлі» дүниемен «сұхбатқа» түсіп отырады. Мәселен, осы ақындардың барлығы Жайық пен Еділ өзеніне адамша арыз айтады:

Айналайын, Ақ Жайық!

Ат салмай өтер күн қайда?.. (Доспамбет)

Қайран менің, Еділім,

Мен салмадым, сен салдың... (Қазтуған)

Еділді көріп емсеген,

Жайықты көріп жемсеген

Таудағы тарлан шұбар біз едік. (Махамбет).

Махамбеттің «Жалған дүние» өлеңі Шалкиіздің «Қоғалы көлдер, қом сулар» толғауымен, «Тайманның ұлы Исатай» толғауының бірқатар жолдары Шәлгездің «Айырдан туған жампоз бар» шумағымен, Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп» толғауымен Махамбеттің «Күн қайда» толғауларынан іштей де, сырттай да ұқсастықты байқау қиын емес.

Мысалы, Шалкиізде:

Айырдан туған жампоз бар,

Жүгін нарға салғысыз.

Арғымақтан туған будан бар,

Күніне көрінім жерді алғысыз.

Жаманнан туған жақсы бар,

Адам айтса нанғысыз.

Жақсыдан туған жаман бар,

Күндердің күні болғанда,

Бір аяқ асқа алғысыз, - деген жолдар Махамбетте былай оқылады:

...Айырдан туған жампоз бар,

Нарға жүгін салғысыз.

Аруанадан туған мал бар,

Асылын айуан десең нанғысыз.

Жаманнан туған жақсы бар,

Атасын айтса нанғысыз.

Жақсыдан туған жаман бар,

Күндердің күні болғанда,

Жарамды бір теріге алғысыз.

Жалпы жаңашылдық бұрынғы қалыптасқан дәстүрді игеру арқылы жүзеге асады. Яғни, жаңашылдық дәстүрдің перзенті іспетті. Махамбеттің сөз образдарының өзіне тән бір ерекшелігі: әрбір образы әрі үздік, көркем әрі терең мазмұнды, логикасы күшті, көп сөздері афоризмге негізделген.

Қылыш – жанның дәрмені,

Өлім – хақтың пәрмені.

немесе:

Өте шыққан қызыл гүл,

Бұл дүниенің жалғаны

немесе:

Еменнің түбі – сары бал,

Еріскен көңіл – бәрі бал, – деген жыр жолдарын алып қарасақ, мақал-мәтел сияқты, бір оқығанда көңілге ұялап, жатталып қалатын жолдар.

Ақын-жыраулар халқының жоғын жоқтап, мұңын мұңдап, ақыл-кеңес айтып отырған. Жыраулар поэзиясындағы мұндай үндестік Махамбет толғауларында да бар. Мәселен, Шалкиіз:

Атаның ұлы ерлерге

Малыңды бер де басың қос,

Басыңды қос та бек сыйлас,

Күндердің күні болғанда

Басың жауда қалар ма! – десе,

Махамбет:

Ата ұлының баласы –

Асыл ерге малың бер,

Малың бер де басың қос –