Қашаған жырларындағы жыраулық дәстүр ғылыми жұмыс

Мазмұны

І Кіріспе

Қашаған – сөздің дүлдүлі

ІІ Негізгі бөлім

2.1. Қашаған жырларындағы жыраулық дәстүр

2.2. Қашаған Күржіманұлының әдебиеттегі бейнесі

2.3.Қашаған шығармашылығы: Тарихилық. Деректілік. Көркемдік

ІІІ Қорытынды

3.1.Ақын Қашаған Күржіманұлының шығармалары-тәуелсіз

Қазақстанның рухани құндылық мұрасы

I.К І Р І С П Е

1.1. Қашаған – сөздің дүлдүлі

Қашаған ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезінде бұрынғы Абыл мен Махамбет қалыптастырған дәстүрдің нәрлі өнегесіне қаныға оны ілгері дамытқан әйгілі ақпа ақын.

Ол Түрікменстанның Ташауыз қаласы маңындағы қазақ ауылында дүниеге келеді. Әкесі Күржіман өлгесін,ағасы Сәрсенбай үйіне ілесіп Каспий жағасындағы Қараөзекке келеді.Он төрт-он бес жасынан жалдамалы еңбекке араласады.Кейін сол күндерді тебірене еске алады;

Атам бір қайтты дүниеден,

Бес жаста жетім қалдырды.

Басыма қайғы салдырды.

Анам көрді жесірлік,

Өзім көрдім жетімдік,

Сөйтіп басым қаңғырды.

Балалықты тастадым

Таяқ алып қолыма

Қойымның түстім жолына

Табанға шарық байладым

Жұмысқа басты байладым.

(Бастапқы сөз)

Бірақ жетімдік болашақ ақынның жас жүрегін бұғаулай алмады.Өмір соққысы жігерлі жасты шыңдап,құлшындыра түседі.Сергей дейтін саудагерге жалданып,Орынборға мал айдайды.Жаздың тамыз ыстығында,қыстың қақаған боранында,күз бен көктемгі лайсаң жауын-шашынды күндерде мал соңында,көп қиындық көреді.Қабырғасы қатып, бұғанасы бекімеген бала үйсіз,күйсіз азап шегеді.

Қашағанға ақындықтың қонуы туралы немере інісі, Шәдіман Үсенбаев былай дейді:

"...Жаз.Шілде.Өкшесі ойылып,табаны сойылып,мал соңында азап шегіп, арып-ашқан Қашаған бала таяғын жерге шаншып,күрке етіп,жата қалса,көзі ілініп кетеді.Түс көреді.Түсінде бір қара кісі келіп,баланы қолынан тартып тұрғызып: "Дорбалап аласың ба,қапшықтап аласың ба?"- деп сұрайды. "бергеніңді аламын",- дейді Қашаған. Қара кісі қолын жайып бата береді: " Өнер бердім, елге шаш", - дейді. Қашаған бұдан суырып -салма ақын болады."

Шығармалары Қазан төңкерісіне дейін ауызша тараған. Алғаш "Әдебиет майданы" (1935,№5) журналындажарияланды. Өмірі мен шығармашылығыА.Жұбановтың "Қазақкомпозиторларыныңөмірі мен шығармашылығы (1974).

Х.Сүйіншәлиевтің "Қазақ әдебиеті ХVІІІ-ХІХ ғ.ғ. ( 1981)деген еңбектерінде және "ХІХ ғ.Қазақ ақындары" (1988) деген зерттеулер жинағында қарастырылған. Ақынның жыр - толғаулары "Ертедегі әдебиет нұсқалары" (1967), "Ақберген" (1972) "Өсиетнама", "Бес ғасыр жырлайды", (1985-1989), "ХІХ ғ. Қазақ поэзиясы" (1989) жинақтарына енген. 1991 жылы ақын шығармаларының "Топан" деп аталатын жеке жинағы жарық көрді.

Қазір ақынның жұртшылық білетін отызға тарта терме, толғаулары мен төрт айтыс, үш дастаны бар. Ақын шығараларын өз аузынан естіп, қағазға түсірген-ақынның немере інілері Көшен Өсербаев, Шәдіман Үсенбаев сияқты жыршылар мен Күнтуғанов Теміррғали сияқты жинаушылар. Қашаған есімі Қазақстанға ғана емес Орта Азия, Иран,Ауғанстан,Түркия елдеріне, Ресейдің бірқатар өңірлеріне кеңінен таныс.

1991 жылы Маңғыстауда ақынның туғанына 150 жыл толуына байланысты той халықтық мереке ретінде атап өтілді. Ақын бейітіне көрнекті де сәулетті күмбез-кесене орнатылды. (Бас шебері М. Нұрқабаев).

II.Н е г і з г і б ө л і м.

2.1.Қашаған жырларындағы жыраулық дәстүр.

Біз бүгін ақын жырларындағы жыраулық дәстүрді қарастырмақшымыз.Осы тұста Ә.Тәжібаевтың:«Жырау- сөз жоқ ақын.Ақын болмай,жұрт қадірлейтін жырау атану мүмкін емес.Ақындығы күшті жыраулардың жалынды жырлары үнемі жаңғырып,кейінгі ұрпаққа сиқын бұзбай көрікті көрікті күйінде жетіп отырады. Ал,жыраулық ертеден келе жатқан халық поэзиясының үлкен бір дәстүрлі саласы деген сөзін айта кеткім келеді.Ендеше жырау дегеніміз кім.Жырау-ақпа-төкпе импровизатор,өлең сөзді қару еткен өнер адамы,халықтың қамын ойлай білетін парасатты мол ел ағасы,қысылғанда жол табар ақылшысы,уақыт,оқиға сырын,замана бағыт бағдарын ақыл таразасына салып сынай,салмақтай білетін,болжағаны болып,айтқаны келетін тапқыр да көреген дана абызы,қисық кеткенді қылышпен емес,сөзбен сілейтіп,бетің бар,жүзің бар демей тура айтар өткір де әділ биі,жөні келгенде жыр мен қаруды бірдей жұмсап жауға аттанар жауынгер жырауы,қолбасы болған.Жыраудың ақын атаулыдан,жыршыдан бөлек өз жанры бар,Ол-толғау.Толғау насихат,тәлім-тәрбие үлгісінде берілген шығарма.Жыраулық бұрынғы шығыс поэзиясы дәстүрімен өмірдің өтпелілігін жырлап,ізгілік пен инабатты дәріптеген.

Мұндай дәстүр Қашағанның «Берекет ақынға», «Сақыпқа айтқаны» толғауларында кездеседі.Мұнда ақын ізгілікті,адамгершілікті насихаттап,әдепсіздікті әшкерелейді.Үлкенді сыйлау,ағаға жол беру сияқты халықтың игі қасиеттерін ұмытып,көңілін менмендік билеген Сақыпты Қашаған бір тойда айбынды сөздермен сілкіп-сілкіп алады.Өмірдің өзінен көпті үйренген зерделі ақын жасы үлкенге құрмет ету,өз шамасын білу туралы әр алуан уытты мысалдар келтіреді:

Қара қарға қалбағай

Қаз бен үйрек,қара құс

Олар да таласпайтын еді ғой,

Бүркіттің жейтін жеміне

Қаршыға аққуды алғанда,

Жапалақ тышқанды басып қалғанда

О да арланбайтын еді ғой

Дәрежесінің кеміне.

Жыраулар дәстүрімен өмірдің әр саласынан мысалдар келтіріп, шығарма мәнін тереңдете түседі.

Қара бүркіт қаршыға

Қартайып жасы жеткенше,

Бұйрықты күні біткенше

Алатын аңын қоймаған

Ашуы келсе аң алып,

Төс етін жемей төрт тартып,

Жемсауын қимай бір қарпып,

Жеген жемге тоймаған

Адай түгіл Байұлы

Байұлы түгіл Алшында

Мерекелі жерлерде

Ешкім жоқ бізбен ойнаған

Әуелі осындай саралы салыстырулар, ойлы орнықты мысалдар келтіре толғаған ақын арқасы қыза келе сақыпты өр де өктем, бейнелі де пәрменді сөздермен сыбап өтеді.

Жыртармын, бала,жағаңды,

Жаңылтармын тобаңды,

Білмей жүрсең, шырағым,

Білдірермін шамаңды

Тақымыңды жыртармын,

Мардымыңды құртармын.

Мен сендей жабаның

Талайынан озған тұлпармын

Сендей жапалақтардың

Талайын алған сұңқармын

Сен-ауылда үрген көпек ит

Мен-азулы арлан бөрі едім.

Ашулансам, шырағым,

Жас та болсаң желкеңнен,

Жалғыз –ақ тістеп жұлқармын

Бұл мысалдардан Қашағанның жыраулық дәстүрін анық аңғаруға болады.

Шығарма мазмұнына өң беретін халықтық мақал-мәтелдерді орынды қолданумен қатар,Қашаған өз жанынан да ақыл-нақылдық, мақал-мәтелдік сөйлемдер құрайды.

Пілдің тірі бәсі де мың ділдә,

Өлсе, тері бәсі де мың ділдә.

Ақын шын ұлы ешуақытта қадір,бағасын жоймақ емес, ұлыға өлмек жоқ дегенді айта білген. Ақынның аталған екі толғауы да ізгілікті насихаттап, әдепсіздікті әшкерелеуге арналған. Мысал мен ғибратқа, ақыл мен нақылға,бейнелі сөздерге толы бұл толғаулар Қашаған жырларындағы жыраулық дәстүрдің айқын куәсі. Мұнда қойылып тұрған суырып – салма – импровизаторлық та, шалқыта шымырқана толғайтын ақындық қуат – өр пафос та бар.

Жыраулар поэзиясындағы дәстүрге айналған көркемдік тәсіл – санамалап суреттеу жеке- жеке мінездеу.

Кейбір толғаулардың алғашқы жолы сұрақпен басталып, қалған жолдары жауап күйінде келеді. Мұндай тәсілді Қашаған «Бұл дүниеде не жетім?» толғауында қолданған. Ақын, жыраудың негізгі ойы толғау мазмұны өзі қайтарар жауап бөлімінде қамтылады.

Бұл дүниеде не жетім?

Кім қажетсіз болса, сол жетім

Хакімі адал болмаса,

Бұқара байтақ ел жетім.

Ел қонбаған жер жетім.

Адам менен мал түгіл

Қаңғырған қарсақ татпаса

Ащы дария көл жетім.

Қартайған күнде ер жетім

Тақтан түскен хан жетім.

Басшысыз қалған шәһәр жетім

Келін менен балаға

Қонақ болған уақытта

Басынан билік кеткен соң

Кемпір менен шал жетім

Бақыты тайған би жетім

Қатынсыз қалған үй жетім.

Сатып алған құл жетім.

Құлдықта жүрген ел жетім, -

Дей келе санамалап жеке-жеке суреттейді.

Жыраулар поэзиясының композициялық құрылысындағы бір ерекшелік – жыр жолдарындағы сөздердің, не басқы буындардың қайталанып келуі. Мұндай ерекшелік Қашаған жырларында да кездеседі.

Мысалы:

Сұпыеке, ашу қандай, ақыл қандай?

Болмаса тентек қандай, мақұл қандай?

Атаңнан қонақ ұлы деген жоқ па еді?

Жақсылар айтып кеткен нақыл қандай?

(Есқали сұпыға айтқаны)

Немесе:

Ақылың - қорған тал болар,

Тәуекел- қайық, сал болар,

Ойлап кетсең жеткізбес,

Уәйім деген жар болар.

Мұндай қайталаулар көбінесе толғаудың соңғы тармағында кездеседі. Қайталаулардың бір қатарында жырау бір нәрсеге, яки құбылысқа тыңдаушының назарын ерекше аударып, сосын ол туралы өз толғамын ағытады.

Қолымдағы қу ағаш,

Сайрап отыр бұл ағаш

Асылы емен, қарағай

Шыққан жері су ағаш

Аруақты ерлердің

Қолындағы тау ағаш.

Жаның сая табатын

Орман болған бұл ағаш.

Қорыққанда жалғызғы

Қорған болған бұл ағаш.

(Есқали сұпыға айтқаны)

Мұнда «ағаш» сөзін қайталау арқылы жыраулық дәстүрмен алыстан орағытып, сұпының екіжүзділігі мен қатыгез, сараңдығын әшкерелейді. Домбыраны «қу ағаш» деп кемітуін негізгі ілік етіп, домбыраны қорғай жыр төгеді. Надан сұпыны қия бастырмай, оның дін жолының өзінде де сауатсыздығын масқаралайды, өмірдің әр саласынан мысалдар келтіріп, жер-жебіріне жетеді.

ХV- XVIII ғасырлардағы өзіне дейінгі ақын, жыраулар қолданған эпифоралық қайталаулардың көпшілігі Қашаған шығармаларында кездеседі: «жоқ, едім, маған, қандай деп, ағаш,келер, болар, екен,».Міне Қашаған ақын осындай сөздерді әр түрлі формада түрлендіріп эпифоралық қайталауларда мол қолданған. Бұл тәсіл Қашаған өлеңдерінің мән-мазмұнын айқындаңқырап,көркемдік құнын арттыра түскен.Сол себепті де Қашаған өлеңдері ұғымды,ойға қонымды болып келеді.Мысалы «Есқали сұпыға айтқаны» өлеңінде 23 жолының соңғы сөзі, «ағашпен» аяқталады. Ақын дүмше молдалардың өнер жөніндегі топас түсініктерін сынайды.

Сондықтан да «ағашты» 23 рет айтып, басты назарды сол сөзаударады.Қашаған –халық өмірінен алып жырлаған ақын. Отбасын айтып отырып, адамзатқа ортақ ой тастайды. Нақыл, насихат түрінде келетін қадау-қадау жырлары парасатты, адамгершілікті уағыздайды. Орақтай ойып түсетін тегеурінді түйіндер, шебер түсе қалған шумақтар Қашағанның жыраулық, ақындық шеберлігін танытады. Жыршы, әншілер ел арасына тараған тұрмыс –салт өлеңдерін жаттап айтатын болса, Қашаған сияқты суырып –салма ақындар, әр оқиғаның келісіне, мәніне лайық жырды қолма-қол шығарып отырған. Сондай жырлардың бірі – «Қонақ кәде». Ол-әзіл-қалжыңы аралас ақжелең өлең. Өлеңді қадірлеген халықтың танысу, қонақ өнерін байқау мақсатындағы «қонақ кәде» деген әдеті бар. Ондайда әркім білген өнерін ортаға салады.

Сондай - ақ «Тойда берген бата» толғауында ерекше қастерлей жырлайтыны –өмірдің әр кезеңіне лайық игі инабаттылық.

Жыраулар мен ақындар мұрасында халық ауыз әдебиетінің, әсіресе тұрмыс-салт жырларының бірқатар жанрлық үлгісі кездеседі.Мысалы, қоштасу (Доспанбет: «Айнала бұлақ басы тең») , естірту, жұбату (Үмбетейдің, Бұқардың Бөгембай өлімін Абылайға естіртулері т.б.).

Қашағанның ерекше назар аударуды қажет ететін өлеңдерінің бірі- «Аралбайды жұбатуында» естірту рөлі Аралбайға тиеді де жұбатуды Қашаған айтады. Және бір ерекшелігі- әдебиет тарихында кездесетін өзге естіртулерде қайғы салмағы түсетін адамға өзге адам қайғысын өзі баяндап, замандасы Қашағанға мұңын шағады. Естіртудің тұспал ишаратпен, жұмбақпен, салыстыруы, теңеумен басталып, айтушының тыңдаушысын ауыр хабарды естуге дайындап алатын сипаттары Қашағанның «Аралбайды жұбатуында» да бар.

Аралбай:

....Тұяғы сынған тұлпармын,

Қанаты сынған сұңқармын,-

деп өз басының ауыр қайғысы мен көңіл қасіретін мысалдай, тұспалдай келіп, мұң-шерін ағытар тұста:

....Жалғызымнан айырылып,

Қанатымнан қайырылып,

Көңілім сүйтіп түңілген-

деп естіртеді.

Тұяғы бүтін тұлпар жоқ,

Қанаты бүтін сұңқар жоқ...

Болаттан бекем бол деген,

Болдырғанға болмасқа,

Уәйім, ашу жарамас,

Сендей бір жанға жолдасқа.

Өлеңде жұбату, Аралбай қайғысына ортақтасу сияқты адамгершілік, ізгілік сезімдер теңдесе келеді. Терең тебіреністен туған бұл өлең бейнелі сөздерге бай.

Мұндай бейнелеулер Қашағанның жыраулық-ақындық қолтаңбасына тән өзгеше құбылыстар.

Қас шебер сөздің барлық қырларын, барша мағынасын ішкі сырларын жарқыратып көрсеткен.

Өлең сөздің өрен жүйрігі болған ақын жыр-толғауларында өз ойын тамаша теңеулер арқылы жеткізе білген.Мысалы:

Кейбір қызға қарасам,

Алтыннан құйған асықтай.

Күмістен құйған қасықтай,

Кейбір қызға қарасам

Құбылған беті мақпалдай

Сымбатына қарасам

Солқылдаған жас талдай

Кейбір қызға қарасам