Маңғыстаудың күй керуені тәрбие сағаты 5 сынып

2018жыл

“Маңғыстаудың күй керуені” атты тәрбие сағаты.

Мақсаты:Оқушыларға атақты Маңғыстау күйшілері,күйлері туралы мағлұмат беру,күйлердің шығу тарихын айтып беру.

Көрнекілігі:домбыра,суреттер,қанатты сөздер,үнтаспа,күйшілердің портреттері,Маңғыстау күйлері туралы кітаптар.

Күй күмбірлеп ағады тиектерден,

Бар ырысын бойына жинап терген.

Киелі Маңғыстауым маңғаз мекен,

Күйшілер көрінген әр кез биіктерден.

Күй- қазақтың ішкі жан-дүниесінің,арман-мүддесініңболмысының сыры. Қазақ күйлерінде қазақтың шынайы тазалығы,мінезі,кеңдігі,батылдығы және дархандығы бар.

Күй-мыңдаған ұлт,ұлыстардың ішінде тек қазаққа ғана тән өнер.

Маңғыстау өңірінде аңыз-әңгімелер мен батырлық жырлар,халық әндері мен күйлері мол сақталған.Маңғыстау күйлерін өлке табиғатынан бөліп қарау м үмкінем емес.

Маңғыстау күйлерінің басты ерекшелігі,оның тылсымнан тамыр тартқан бағзылық сипатында екен.Бағзылықтан бастау алған тарихы нақтылығында екен.Күйлердің келер ұрпаққа ұқтырар ұлағаты,жұқтырар шапағаты ұшан-теңіз.

I.Сіздердің тамашалайтындарыңыз “Нар идірген”аңыз күйінен көрініс.Күйді орындаушы Қазақстанға Еңбегі сіңген қызметкер,Құрманғазы атындағы консерваторияның құрметті профессоры Сержан Шәкіратов.Ол Маңғыстаулық күйшілірдің күйлерін өрнек- ерекшелігімен өте шебер,мінсіз,әдемі орындайтын әдемі орындайтын айтулы күйші.

Күйім тасып барады,күйім тасып,

Ойнақтайды он саусақ перне басып.

Құйқылжыған бір күйдің бастамасы,

Домбырама келіп тұр тайталасып.

Маңғыстаудың күйшілік мектебі мазмұны жағынан ұлан-асыр тарихпен ұштасатын кең тынысты,әрқайсысы бір-бір дастанға бара-бар программалық күйлерімен тыңдаушының көңілін ғана емес,көзінде баурап алатын бай мимикалы,алуан қағысты күрделі техникасымен,өткір темпераментімен ерекшеленеді.

II.Маңғыстау,Үстірт аймағындағы атақты халық сазгерлерінің бірі-Абыл Тарақұлы.Шын аты- Абылай.Үй-ішінің жас кезінде ерекелетіп айтуымен ел арасында абыл атанып кетеді.Абылдың әкесі Тарақ төңірегіне сыйлы,орта дәулеттің адамы болған.Шешесі Таразы ауыл арасына танымал әнші болған.Абыл атасының дәулетті арқасында не ішем, не кием демей,еркін өсіп,ерте атқа мініп, оң солын танып өседі.Ол аңшы- сері,әнші-күйші азаматтармен араласып,түркімен,қарақалпақ өңірін аралап, Хиуада болып өнерпаздармен араласып,жаны жарасқан көп дос тапқан.

XVIII ғасырдың соңында Кіші жүздің көптеген рулары Жайықтан арғы алап пен Еділ бойы сияқты ата қонысына тұяқ тигізуге зар болады.Осы кезде Үстірт үстіне ығысқан қалың Адай тайпасы,XIX ғасырдың бас кезінде Маңғыстау түбегіне дендей орнығады.Мұндай қыспақты түркімендерде көреді.Сөйтіп тағдыр тауқыметі қазақтар мен түркімендерді Үстірт үстіне тоқайластырад.

Шыңырау құдықтың бір жұтым суы екі елді алакөз етеді.Осындай бір шақта жоқ қарап жүрген Абыл түркімендер қолына түседі.Күші басым түркімендер Абылдың қолын байлап,ауыл иесінің алдына әкеледі.Түркімендер алғашқыдан Абылды келекелеп,қазақтарды сөз етіп алады.Бірте- бірте басқа әнгімеге ойысып,тұтқын қазақтың отырғанын ұмытып кетеді.Абыл көз қиығын салып қараса, төрде қара сұр жігіт ағасы әңгіме соғып отыр екен.Ол қазақ арасында болғанын,аты қазақ-түркіменге жайылған Абылды көргенін, одан күй үйренгенін айтады.Бір кезде әлгі қара сұр “Абылдың сонда тарқан күйі”,-деп бір күй бастайды.

Абылдың төзімі таусылып,мінез көрсетеді.Күйдің біткеніне қарамай,”Абыл олай тартпайды,тоқтат басты ауыртпай”,-дейді.

“Ұрының арты қуыс” дегендей,қара сұр сап тыйылады.Сонда үй иесі<<Жә,шуламай,қазақтың қолын босатыңдар,Абылдың қалай тартатынын көрсетсмін>>,-дейді.Жаңағы бос даңғаза әп-сәтте ғайып болып,үйдің ішін сабырлы саз жайнайды.Күй бітеді.Жай бітпей,үйдегілерді тәубесіне келтіреді.Үй иесі”осы сен Абылдың өзі болмасаң игі едің”-дейді.Абыл:”Болсақ болармыз”-деп,сабырмен тіл қатады.Абылдың иығына шапан жауып,төрден орын береді.Одан әрі Адайлар мен түркімендер арасында кикілжің ұмыт болып,елдің дәм-тұзы жарасады.”Абыл”күйі туралы әңгіме Адай мен түркімен арасында күні бігінге дейін айтылады.

4-сынып оқушысы Меңдібаев Жеңісбектің орындауында”Абыл” күйі.

Абылдың бұдан “Ақсақ құла”,”Әренжанның шалқымасы”,”Нарату” т.б күйлері бар.”Нарату”күйін Сырым Датұлы көтерілісне қатысқан Адай Зілқара батырдың ерлігіне сүйсініп шығарған.”Нарату”күйін (тыңдау).

III.Домбыра ғана біліпті,

Қазақтың барлық қайғысын.

Кімің бар одан сүйікті,

Шаппай бер оның бәйгесін.

Маңғыстаудағы дәстүрлі күйшәләк ортаның көрнекті өкілі-Есір Айшуақұлы.Маңғыстау өлкесінің Жыңғылды деген жерінде туылып,1904жылыт осы өңірде дүние салған.1870жылдары қазақтардың Россияғақосылған уақыты Түрікмен елі әлі орыстарға берілмей,Патша әскері жасаған жорықтары сәтсіз аяқталады.Әскерлер Хиуаға бару үшін Үстірт арқылы жүру керек.Соған байланысты Маңғыстау уезінен 3000-дай түйе,әскерге ат жинаған.Сол жинаған уақытта Маңғыстау,Қаратау болысына 90 түйе,9 түйеші алатын болған.Сол түйешілікке жарлы Есір жалданған.Есір ауылымен қоштасарда бір мал садақа жасаған.Аман келем бе, жоқ па!Құдай біледі.Дегенмен балалар тартып жүрер”Қос айырған”күйін аманат қылып кетеді.Жолда оба ауруы шығып,тоғыз түйешінің бірі ауырады.Ол орыс дәрігері күшімен жазылады.Жолдағы тоғыз түйешінің ауыр күйін көріп,”Тоғыз түйеші” деген күй шығарады.Жолда “Көктөбе”бекінісінде патша әскерлері мен түркімендер арасында соғыс басталады.Көп күнге созылған ұрыста орыстар жеңеді.Қазақтарды жинап алып,өліктерді көмдіреді.Бір түрікмен жігіті аласұрып жатады.Бұған Есір көмектесіп,ауызына су тамызады.Бірақ түрікмен жігіт жан тапсырады.Осыны көрген Есір “Көктөбе”күйін шығарады.Орыс әскері қазақ түйешілерді еліне қайтарады.М

Мағңыстау деген бұл аймақ,

Далалы шаң мен құм ойнақ,

Ағын суларға зар болып,

Сұрадың жауын Құдайлап-деп кезінде Ақберген ақын Қашаған осылай деп жырлаған Маңғыстау бүгінде ырыс көзіне айналып отыр.Ол тек төрт-түлік маллдың өрісі емес,мұнайдың да бай көзі.Елімен бірге есейіп,жаңғырған жері мен бірге жасарған күйшінің бұл шығармасы туып-өскен Маңғыстау өңіріне арнауы.Орындайтын 4-сынып оқушысы Қоратаев Б “Маңғыстау”күйі.

VII.Домбыраңды қолға алып,

Шертіп толғап күйлеттім.

Түрлі сарын түрлі күй,

Пернелерін сөйлеттім.

Осы аңыз даланың төсін күмбірлеген күміс күйге толтырған Құлшар,Абыл секілдіөнерпаздар легі үзіліп көрген емес.Жергілікті сазгер Аманғали Ербозов 1950 жылы Маңғыстау ауданында Сартас елді мекенінде дүниеге келген.1966-69жылдары шымкенттегі Әл Фараби атындағы мәдени-ағарту институтына оқып,бітіреді.Өмірін өнермен бітістіре өрген ол институт жолдамасымен 1977-92 жылдары Жезқазған облысының Никольск қаласындағы мәдени-ағартуучилищесінде мұғалім болып еңбек етеді.1986 жылы сүйген жары Қанзияда өапияда айрылу оған өмірдің ең ауыр соққысы болды.А.Ербозов 1942жылы төрт баласымен туған жері Маңғыстаумеға ороалады.Ол аудандық мәдениет үйіне қызметке орналасып,қосымша өзіміздің осы аудандық өнер мектебінде де балаларға дәріс береді.Оның “Асылгүлім”,”Ақжарма’’деген күй тартам деген екен.Бұдан басқа да Есірдің “Жалды қара”,”әлди бөпем”,”Шалқыма”,”Ақжелең”,”Сайға бұқтым,жарға бұқтым”,”Қос айырған”,”Күнтай” т.б. күйлері бар.Маңғыстау күйлерін таратушының бірі-Қазақстанның еңбегі сіңген артисі Роза Айдарбаева.Роза шебер домбырашы,әрі өнер колледжінде сабақ беріп,ұстаздық қызмет атқарады.Маңғыстау күйлерін нотаға түсіруші.Роза Айдарбаева орындауында “Ақжарма” күйі (тыңдау)

IV.Домбыра,мұнша шешен болдың неге