Мақтымқұлұлы пырағы туралы мақала студенттерге

МАҚТЫМҚҰЛЫ ПЫРАҒЫ ТҮРІКМЕН ӘДЕБИЕТІНІҢ КЛАССИГІ

Мақтымқұлы Пырағы - түрікмен әдебиетінің іргетасын қаласқан майталман ақындардың бірі де бірегейі болды. Мақтымқұлы шығармаларымен ғана емес, сонымен бірге, қазіргі түрікмен әдеби тілінің қалыптасуы мен дамуына үлес қосқан ақын. Сондықтан ақынның түркі әлеміндегі орны ерекше.

Мақтымқұлы Пырағы 1733 жылы Түрікмен – Хорасан тауларының батысындағы Атрек өзенінің бойында, Хажыговшан деген ауылда дүниеге келген. Әкесі – Довлетмәмед Азады белгілі ақын, ғалым болған адам.Мақтымқұлының азан шақырып қойған есімі Геркез, елі Этрек екендігін оның мына өлең шумағынан көре аламыз:

« Бірінші атым – Геркез де, елім – Этрек,

Табан жетпес жерлерге жырым жетпек.

Мақтымқұлы атандым бүгін міне,

Өзім – аңыз, өзім – күй, өзім ертек».

Ақынның жастық шағы Атрек, Гүрген дарияларының бойындағы Геркез, Соңыда сынды табиғаты әсем өлкеде өтеді.Мақтымқұлы 1783 жылы 50 жасында дүниеден озған. Соған қармастан артында мол мұра қалдырған. Шығыс шынарлары қатарларынан орын алған шайыр Ирандағы Ақтоқай деген жерде мәңгілік тыныстап жатыр. [ 1, 9 бет]

Ақынның жауһар жырларын қазақ тілінде алғаш рет Ғали Орманов пен Ғафу Қайырбеков сөйлетті. Кейіннен түрікмен халқының түлегі, дарынды қазақ ақыны Дүйсенбек Қанатбаев Мақтымқұлы өлеңдерін түпнұсқадан тікелей тәржімалап, кітап етіп басып шығарды.

Түрікмен әдебиетінің классигі, ғұлама философ, ғалым Мақтымқұлы Пырағы өз заманының қайраткері болған қайсар тұлға. Ақынның есімі әлемге әйгілі Фараби, Бируни, Ибн – Сина, Хорезми сынды ғалымдардың, Низами, Дехлеви, Хафиз, Жәми, Науаи, Абай сынды ақындардың есімімен қатар тұрады.

Түрікмен халқының классигі Мақтымқұлы Пырағы алғаш дәрістерін әкесі Девлетмехмет Азадиден алған, сол кісінің ілімін және ақындық өнерін жалғастырған. Мақтымқұлы жас кезінен өнер – білімге құштар болып, Халач ауданындағы Ыдырыс баба медресесінде оқиды. Содан соң Бекет ата оқыған Хиуадағы 1726жылы салынған Шерғазы медресесінде және Бұқара қаласында Гөгелдаш медреселерінде білімін жалғастырып, араб – парсы тілдерімен қатар шығыс түрік тілін үйренген. Жазылған деректерге қарағанда, жиырмадан асқан шағынан бастап өлеңдерінде «Мақтымқұлы» деген атын қолдана бастаған секілді.

Ол - өзі өмір сүрген дәуірінің әлеуметтік және мәдени қасиет – қағидаларын жырларында дәріптеп, ғасырдан ғасырға жеткізген ойшыл ақын. Заманымыздың заңғар жазушысы Шыңғыс Айтматов: « XVIII ғасыр Мақтымқұлы өлеңдерінің ғасыры болды. Мақтымқұлының ғасырдан ғасырға жеткен жыр мұрасы халықаралық өлең әлемінде өзінің лайықты бағасын алды. Ол - жүрегі сөйлеген философ болатын» деген екен. Бұл Мақтымқұлы шығармашылығына дәл берілген баға. Басынан өткізген сан қилы замандарда да түрікмен халқы әдеби – рухани құндылықтарын жоғалтқан емес. «Көрғұлы», «Шахсенем - Ғаріп», «Ләйлі - Мәжнүн», «Қорқыт ата» секілді халық дастандары тілдің жоғалмауына және әдебиеттің жалғасуына негіз болды. Осы уақыттың философ ақындары Девлетмехмет Азади мен Мақтымқұлы түрікмен халқын бірлікке шақырып, бір ту астында тату – тәтті өмір сүруге үндеген. [ 2, 11 бет]

Махтымқұлының тілі жеңіл және түсінікті болғандықтан, оның жазған өлеңдері осы күнге дейін ауыздан ауызға тарап, ел ішінде сақталып қалған. Шығармаларында Шағатай әдебиетінің әсері бар делінеді.