Масғұд поэмасындағы гуманизм көрінісі туралы мақала

«Масғұд» поэмасындағы гуманизм көрінісі

Абай өзінің поэзиясымен қазақтың көркем әдебиетін өлшеусіз биікке көтерсе, әдеби тілді дамытып, қалыптастыруда да аса үлкен еңбек сіңірді. Ол қазақтың жазба әдебиеті тілінің негізін салушылардың бірі болды. Абайға дейінгі және Абай тұсындағы ақындарда ескі араб, парсы сөздерін көп қолдану, оны қазақ сөзімен араластыра сөйлеу салтқа айналған еді. Кейін орыс сөздері араласты. Абай осыларға қарама-қарсы шет тілдер сөздерін көп қолданбай, негізгі шығармаларын қазақтың таза ұлттық тілінде жазды. Тіл, сөз мағынасын жаңартып, байытты. Сөздің халықтық үлгілерін жонып, қырнап, өзі айтқандай, «тіл ұстартты».

Бірақ жас кезінде Абайдың өзінде де сыртқы өлең түрі мен тілі жағынан Шығыс ақындарына еліктеу болғаны мәлім. Осыған дәлел ретінде ұлы үш бірдей поэмаларын «Әзім әңгімесі», «Масғұд», «Ескендірді» келтірсек болады. Бұлар шығыс ақындарынан алынса да, өзіндік ұқсастықтары мен айырмашылықтары баршылық. Мысалы, «Әзім әңгімесі» поэмасының тақырыбы «Мың бір түн» ертегісінен алынған. Қазақ ортасында ауызша көп айтылып жүретін «Мың бір түннің» бір тарауы «Әлидің Әзімі» деген ұзақ ертегі болатын. Сол ертегінің ішінен жас бала Әзімнің жетімдік шағы, жігіттік кездегі басынан кешетін бейнет соры, кейін барып өзінің туралығы, жазықсыздығы арқылы арманына жететін оқиғалары дастан желісіне арқау етілген. «Ескендір» поэмасы Шығыс елдерінде «Ескендір Зұлқарнайын» деген атпен тараған. Европаға Александр Макендонский деген атпен белгілі қолбасшының өмірі жайлы аңыздар негізінде жазылған. Ескендір тақырыбын Европа ақындарына қоса, Шығыстың Фирдауси, Низами, Науаи, Жәми сияқты ақындары да жыр еткен. Абайдың үшінші поэмасы «Масғұд» деп аталады. Бұл поэманың оқиғасы мен тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады. Ақынның 1977 жылы жарық көрген шығармаларының екі томдық толық жинағының түсініг

Абайдың өлеңі 1855 жылдары жазылған. Кейіннен де осындай сарындағы тақырыптармен жазылған өлеңдер бар. Оларда ғашықтыққа толы жүректің культі басым болып, имани гүл, үш сүю танымымен байланысты құбылыстар ерекше орын алған. Осындай құбылыстар, құдай қосқан қос жүрек туралы ойларды осы «Масғұд» поэмасына суық ақылмен таразылап, талдап көрсеткісі келген сияқты көрінеді. Бұл поэма 1887 жылы жазылған, яғни Тоғжанмен айырылысқаннан кейін біраз жылдар өткенімен де, оған деген ғашықтық сезіміне, махаббатына арнаған құрметін осы поэмада көрсетуге тырысатын сыңайлы. Сондықтан осы ойын жүректен шыққан үн ретінде жеткізу үшін ол қызыл жемісті таңдап, Тоғжанға деген махаббатын танытады, оқырманға жеткізеді. Поэманың жазылуы туралы жазушы Д.Досжан мынадай пікір айтады: «Композициялық құрылыстың өзінде, яғни қызыл жемісті таңдап, соңында…