Мата атауларының аталымдық сипаты туралы мақала

Мата атауларының аталымдық сипаты

Қазіргі тіл білімінде лексикалық номинацияның негізгі шарты болып саналатын таңбалау гносеологиялық және лингвистикалық тұрғыда қарастырылып жүр.

Қазіргі лингвистикалық еңбектерде тілдік таңбалау кеңінен сөз болып, қандай бірліктері белгі ретінде қолданылады, сөзді белгі деп тануға бола ма т.б. сияқты көптеген теориялық мәселе әлі де зерттеуді қажет етеді. Осының ішінде өзекті мәселе болып тұрғаны – бастапқы номинацияның сөзге айналу процесі қалай болады және ол таңбаланумен байланысты ма? – деген сұрақ.

Лексикадағы алғашқы аталымды (номинация) арнайы зерттеген А.А.Уфимцева: «Белгі жасау – лексикалық номинацияның негізгі шарты», сондықтан «тілдік таңбалау дегеніміз – лингвосемиотикалық тәсіл негізінде табиғатқа лексикалық бірліктер арқылы атау беру» деп санайды да, былайша жіктейді:

Табиғи тіл, яғни заттардың бастапқы қолданыстағы аталуы, немесе номинативті тәсіл және предикативтік бірліктер (екінші мағына);

Қоршаған ортаны мағынасы мен ерекшелігіне қарай күрделі материалды – идеалдық түсінікпен айтатын адами тіл;

Іс-әрекеті екінші сигналды жүйемен белгілейтін негізгі психо-физиологиялық репрезентация.

«Ойлау – тіл – тіршілік», «тіл – еңбек – қоғам» сияқты шынайы өмірдің танымына сүйенген гносеологиялық мәселелер негізіндегі лексикалық бірліктердің ономасиолоиялық аспектісін талдау сол шынайы тіршілікпен тығыз байланысты екендігі сөзсіз.

Ол талас негізгі үш мәселеде тоғысады:

Адам тілі мен таным қатынасы;

Атау мен аталған заттың сәйкестігі;

Аталып отырған заттың сол қоғам мүшелерінің тұрмыстық

санасында бейнеленуі, қолданылуы [13,7-9].

Аталым теориясында зерттеушілер арасында мағына мен ішкі пішіннің байланысын зерттеу теориялық және қолданбалы аспектілер тұрғысынан қызығушылық тудырғаны даусыз.

«Аталым қағидасы бойынша, әрбір тілдің өзіндік негізі шарты саналатын адам санасындағы әлем бейнесі – аталымдық зат пен ұғым бір мағынада тілдік таңбамен сәйкес келеді. Ұғым арқылы сөздің мағынасы мен мәні танылады. Ұғым таным негізінде айқындалады десек, ал оның нақты көрінісі атау (таңба) арқылы жүзеге асады. Таңбалар – сөздің сыртқы тұлғасы, жамылғышы, ал оның ішкі сипаты мазмұн межесінде көрінеді» [14,28].

Тіл біліміндегі лексикалық тұжырымдамалардың бірі таңба теориясының негізін салушы – В.Гумбольдт. Себебі ол өзінің зерттеуінде «тіл – бір мезгілде әрі бейне, әрі таңба» - дейді, ал «сөз – жеке ұғымның таңбасы» [15,92] – деп санайды.

Осы анықтамаға лингвистикалық тұрғыда А.А.Уфимцева төмендегідей түсінік берді: «Фонемалар арқылы жүйеленген немесе белгілі бір ортақ түсінік қалыптастыратын қолданыс кезінде бастапқы мағынасынан тыс екінші бір мағынаға ие бола алатын лексикалық бірліктер деуге болады» [13,10].

Сонымен атау тілді қалай таңбаланады? Адам санасымен айқындалынатын шындықтың адам санасында барлық заттанушы элементтері тілдік таңбалауға қол жеткізеді.

Таңба пішіні немесе Ф. Де Соссюр атап көрсеткендей, «мағыналық» екі түрлі салада: материалдық және идеалдықта қолданылады. Материалдық, яғни сөздің дыбыстық құрамы, оның идеялық мазмұнымен ұштасқанда ғана белгілі бір мәнге ие болады. Демек, таңбаның немесе сөздің материалдық және идеалдық қолданыстары бірлікте болғанда ғана нақтылы нәтиже болады. Сөйлеу кезінде сөздің материалдық мағынасы тыңдаушының құлағына дыбыстар арқылы жетіп, оның санасында ол сөздер туралы қалыптасқан ұғымның көмегімен бейнеленіп белгілі бір сигналдар арқылы миға жеткеннен кейін бар айтылған сөзге тән символдар нақтылы түсінік қалыптастырады.

Дегенмен де бастапқыда пайдалану арқылы санамызға еніп, тіршілікте қолданысқа түскен таңбалардың сыртқы пішіні үлкен рөл атқаратынын айтып кеткен жөн. Сөздің белгісі жасалып, әлеуметтік ортада қабылданып, мыңдаған жылдар бойы бізбен қатар өмір сүріп, инварианттық негізге айналғандықтан оның синхронды әрі тарихи маңызы зор.

Мағынаға ие болу – тілдік таңбаның пайда болуының екінші шарты. Демек, сөздік таңбаның биматериалдығы оның екінші спецификалық белгісі болып табылады.

Қандай да бір зат атауының пайда болуын немесе адам тәжірибесінен тыс болуын елестету мүмкін емес.

Тілдік таңба туралы Л.О.Резников мынадай пікір білдіреді: «Тілдік таңба қоғам қажеттілігінен туған, жүйелелік сипаты бар белгілі мақсатқа сай қоғамның әрбір мүшесі саналы түрде қолдана алатын, сигналдық қана емес, сонымен бірге бір мезетте сигнификативтік /мағына ажыратушылық/ қызметте атқара алатын, шындық өмірдің қорытылған…