Оқиғалы өлеңдердің жанрлық сипаты туралы мақала

«ОҚИҒАЛЫ» ӨЛЕҢДЕРДІҢ ЖАНРЛЫҚ СИПАТЫ

Поэзия сырына үңілу әр уақытта қызықты, әр уақытта өзекті. Әсіресе қазіргі заман поэзиясы қыры мен сыры алуан түрде туып жатқан поэтикалық шығармаларды түбегейлі зерттеу, оның әр заманға лайық қалпын, бағыт-бағдарын тексеру – әдебиеттану ғылымының міндеті. Өлең теориясы көне заманнан келе жатқан ғылым болғанымен, ол – әрбір дәуірдің жаңа туындысы. Сондықтан жаңалық енгізбей тұрмайды. Оның үстіне әр кезеңдегі поэзияның өзіндік бояуы, бейнелеу үлгілері, мазмұндық ерекшеліктері болуы әбден шарт.

Даму, жаңару үстіндегі әдеби ұғымдардың бірі – жанр ұғымы. Әрбір тарихи дәуір әр түрлі жанрдың түп негізін сақтай тұра, оның табиғатына өз ерекшеліктерін енгізеді. Мұндай ерекшеліктер, бір жағынан, әр әдебиеттің ұлттық сыр-сипатымен тығыз байланысты болса, екінші жағынан, әр ақынның әлеуметтік орта мен әдеби процестегі атқарар рөліне, алар орнына байланысты.

Қазіргі таңда қазақ әдебиеттануы да, оның ішінде қазақ поэзиясының да басқа барлық салалар секілді жеткен жетістіктердің жетегінде қалып қоймай, дамыған үстіне дами түсуі керек. Баллада жанры секілді қазақ поэзиясындағы өлеңдердің көпшілігі «оқиғалы» болуымен ерекшеленеді. «Оқиғалы» өлеңдер деп бөлек қарастыратын өлеңдердің оқиғасының берілу формасы өзгеше. Сонымен қатар өлең кейіпкерлерінің екеуара, кейде бірнешеу болып әңгімелесуі арқылы шағын эпизодтарды көрсетуінің өзі бір топ өлеңдерді «оқиғалы» өлең деп атауымызға негіз болады. «Оқиғалы» өлеңдерге тән жанрлық сипат жөнінде айтар болсақ, біріншіден бұндай өлеңдердегі «оқиға» – оқиғаның өзі емес, ізі, сілемі, ойға от тастау үшін алынғандай оқиғаның элементі. Мысалға, қазіргі қазақ поэзиясынан М.Шахановтың «Ғайша», «Құз басындағы аңшылық зары» сияқты өлеңдерін алуға болады және бұндай шығармалар әдебиетімізде аз емес. Бұларда оқиғаның ізі, сілемі болатындықтан, оған араласатын объективті, ақыннан тыс, өмірде бар не болған кейіпкерлер болады. Бұндай кейіпкерлердің бітім-болмысында субъективтілік сипатпен бірге, объективтілік сипаттың да болатыны түсінікті. «Оқиғалы» өлеңдердің айталық, шағын көлемді поэмалардан ерекшелігі, бұндай

Әрине, «оқиғалы» өлеңдердегі «оқиға» ықшам түрде беріліп, шұғыл, экспрессивті баяндалады. Мәселен, жоғарыда атап өткен М.Шахановтың «Ғайша» өлеңінде:

Ғайша жеңгей сүйген жарын аттандырды майданға...Сенген жүрек серттен оңай тайған ба?Соғыс бiттi.Ал күйеуi келмедi.Үш жыл күттi.Бес жыл күттi...Өлдi деген суық сөзге сенбедi.Тұманға орап тiлектi,Тағы төрт-бес жыл өттi, -

деп, ақын соғыс жылдарындағы Ғайша секілді ерлерін сарыла күткен қазақ әйелдерінің сағынышын бір шумақ өлеңге сыйдырады.

Лирикалық шығарманың шағын эпизодтардан тұратын қысқа оқиғаға құрылатынын осы өлеңнен байқауымызға болады. Өлең соғыс деген сұрапылдың басталып, ғашық жандардың екіге ажырауын айтудан басталған. Өлеңде майданға аттанған Ғайшаның күйеуінің кім болғаны, қандай ерліктер жасағаны, соғыстан неге оралмағаны жайлы толық айтылмайды. Ақын М.Шаханов майдандағы өмірді бүге-шігесіне дейін айтуды мақсат етпеген. Өлеңнің кейінгі шумақтарында нақтылықтан жалпылыққа қарай дамытылған ой өрісі «тағдырына нала болған» Ғайшаның сезімін, ішкі жан-дүниесіндегі «маздаған отты» айтуға көшкен. Ақын бұл өлеңде баяндаушының рөлін атқарған, құдды өз ішінен тудырып ештеңе айтпағандай күй кешеді.

Өлеңге ақындық көңіл-күй араласпай тұрмайды. Дегенмен бұл өлеңде ақынның ішкі тебіренісінен гөрі, «сорлы» Ғайшаның жан қиналысы, ішкі сезімінің арпалысы берілген.

Бағаласаң - махаббатты бағала,Бағаласаң - махаббатты бағала...Сәлден кейiн сорлыныңОрамалы ғана жатты жағада.

Міне, ақын қаншама жылға созылған соғыс зардабын шағын эпизодтар арқылы қысқа ғана бір өлеңнің өн бойына сыйдыра білген. Лирикалық поэзиядағы «оқиға» осылайша экспрессивті баяндалуымен ерекшеленеді. «Оқиғалы» өлеңдердің шағын эпизодтардан тұратын қысқа сюжетке құрылатынын осы өлеңнен көруге болады.

«Оқиғалы» өлеңдердің кеңес дәуір әдебиетіне келу тарихы ХХ ғасырдың 30-40 жылдарына дөп келеді. Бұның өзі жаңа әдебиеттің көркемдік ізденісінің нәтижесінде жеткен жетістігі болып есептелінеді. Қоғамдық, саяси-әлеуметтік, экономикалық тұрмыстағы түбірлі өзгерістер адам санасына әсер етпей қоймайды. Сондықтан ол әсерлер адамның рухани өміріне де жаңалықтар енгізді. Әдебиет осы жаңарулар мен жаңғыруларды, жаңаша тұрмыс пен жаңа адамды жырлауы керек болды. Және уақытқа ілесе отырып тез жырлауы тиіс еді. Басқа кеңестік ұлттар әдебиетіндегідей қазақ әдебиетіне де «оқиғалы» өлеңдердің келуі 30-40 жылдарға сәйкес келеді. Ақын әрі әдебиет зерттеушісі Ә.Тәжібаев: «Адам өміріндегі күрделі процестерді, ұлы жеңістерді жырлау үшін лириканың да өсуге, жаңа сапаға көтерілуге, жаңа дәуірге сай күрделі жол табуға міндетті еді. Сол тың жолды, жаңа сапаны біздің қазақ лирикасы да тапты. Сәкен мен Бейімбет шебер кіргізген оқиғалы-әңгімелі лириканы 1930 жылдары С.Мұқанов жолдас тіпті шарықтата көтеріп жіберді. Объективті геройдың сезімі мен мінезін көрсету үшін лирикаға сюжеттілік қосылды» [1], - деп уақыт, дәуір шындығын жазып отырғаны белгілі.

«Оқиғалы» өлеңдердің өзіндік сипатына әдебиет оқулықтарының бірінде былайша анықтама берілген: «Повествовательное стихотворение – это как правило, предельно лаконичные рассказы о каких-то фактах, событиях, которые не изображаются тщательно и детализированно, а лишь кратко обозначают» [2]. Осы ережеге сәйкес қазақ лирикалық поэзиясындағы «оқиғалы» өлең түрлеріне: сұхбат- өлең, әңгіме-өлең, очерк-өлең, кәдімгі «оқиғалы» өлең жатады. Енді осылардың әр түріне тоқтала кетсек.

Сұхбат-өлең – екі адамның арасындағы диалогке құрылған лирикалық өлең. Мұндай өлеңдердің лирикалық мазмұнында эпостық, драмалық поэзия сипаттары өлеңнің бітім-болмысына тығыз әрі еркін араласуы байқалады. Сұхбат-өлеңдердің кейіпкерлері әдетте екеуара әңгімелеседі, сұхбаттасады, яғни диалог арқылы олардың ойы, сезімі беріледі де, кейіпкерлердің ішкі жан дүниесі ашылып отырады. Әңгіменің, сұхбаттың ортақ тақырыбы көпшілік жағдайда адам, адам тағдыры туралы болып келеді. Сұхбат-өлеңге М.Жұмабаевтың «Немере мен әжесін» мысалға келтірсек, мектеп жасына жеткен немересі әжесінен: “Көк деген не, жұлдыз не, жер не, теңіз, шөл, тау дегендер не?” – деп көптеген сұрақтар қояды. Әжесі бұл сұрақтарға анық жауап бере алмай, мектепке, молдаға оқуға бар, сонда бәрін білесің деп ақыл береді. Бар әңгіме Мағжанға тән жеңіл де көркем әзіл түрінде өрбиді.Сұхбат барысында әжесі мен немересінің өзіндік ерекшеліктері өмірге көзқарас тұрғысынан баян етіліп, мінездері дараланып отырады.

Тағы алыста теңіз де бар,Тіпті түбі жоқ!- деп айтад,-Шөл деген бір жер бар,- дейді,-Ылғи қызыл шоқ!»- деп айтад.Айтшы, әже, әже, әжеРас па сол? Айтсаң қайтед? – деп ақын немересінің бәрін білуге, табиғатты тануға деген құштарлығын айта келе:-Мен білем бе, мен бір надан,Ертең сұра, бар, молдадан! -

деп әжесінің надандығы арқылы сол замандағы күллі қазақ халқының басындағы сауатсыздықты жеткізгісі келген.

Ілиястың «Қазақы қорытынды, «Ала бие», Бейімбеттің «Ыбыраймыз, Ыбыраймын» атты өлеңдеріне тән бір қасиет – олар екі адамның бетпе-бет келіп сөйлескен сөзі, яғни диалог түрінде құрылған. Екі кісінің әрқайсысының сөздері кезектесіп, үнемі алмасып келуінің өзі де сұхбат-өлең ырғағының ширыға түсіп, нақ-нақ айтылуына себін тигізетінін көреміз. Бұл сұхбат-өлеңдерде тармақтары, буын саны бірдей, құрылысы үнемі біркелкі болмағанмен, ырғағы жеңіл, оқиғасы ықшамды келеді. Халықтың мақал-мәтел, нақыл сөз, тақпақ өлеңдерінде қалыптасқан ырғақтық өрнектер көп қолданылады. Сырт қарағанда бір-біріне жанасымы жоқ секілді көрінген ұзынды-қысқалы тармақтардың да жақсы қиюласып, ырғағы бірыңғай, жеңіл шығатынын байқауға болады. Ырғағы еркін өзгеріп отыратын сұхбат-өлеңдердің көлемі ықшам болып, оқиғасы шұғыл баяндалады. Осы секілді сұхбат-өлеңдер әдебиетіміздің кейінгі кезеңдерінде де өз жалғасын табуда. Мәселен көптеген өлеңдері әр түрлі оқиғаға өрілген ақын М.Шахановтың «Достық өлкесінің заңы» өлеңін алып қарасақ.

- Бала мұнша бола ма екен мазасыз,Қане, қайсың көзәйнекті сындырған? –-деді әжеміз, - қалдырмаймын жазасыз,- Сындырған кім?Алдыма кеп тұр жылдам.Енді қайттік, кім ұсынбақ көмегін?Бұл қырсықтан құтқармақ боп досымды:- Мен сындырдым, кешіріңіз... мен едім..Дедім үнсіз төмен салып басымды.

Өлеңге диалогтың еркін енуі, драмалық элементтердің септесуі арқылы автор өмірдегі адамдық, достық қасиеттерді ту етіп, оқырмандарын ізгілікке шақырған.

«Оқиғалы өлеңдердің» бір парасы – әңгіме-өлең. Лирикалық поэзиямызда сирек кездессе де, бірнеше кейіпкердің әңгімесіне құрылған мұндай өлеңдер ұлттық дәстүр тұрғысынан келгенде өз негізін халық ауыз әдебиетінен алады. Әңгіме-өлең де, «оқиғалы» өлеңдер сияқты, ХХ ғасырдың 30-40 жылдарында көптеп жазылды. Солардың бірі - әңгіме жанрының хас шебері саналатын Б.Майлиннің поэзиясындағы «Құдықтың басында деген өлеңінде бірнеше кейіпкер бар. Айтолқын, Мәкен, Ұлбосындардың «іреп-сойып» отырғандары – коммунист Дәмеш. Қалада бір-екі жыл оқып, еліне оралған Дәмештің киім киісі, жүріс-тұрысы – өмірге ескілік көзқарас тұрғысынан қарайтын ауыл әйелдеріне ерсі. Дәмешке «азған», ата-анасына күйіке біткен бала ретінде қарайды. «Құдықтың басында» әңгіме-өлеңі арқылы дәуір шындығы танылады, ауыл өмірі суреттеледі. Өлеңде әңгіме кейіпкерлері сыртқы пішін, келбеттеріне қоса, әдеби бейне жағынан да әр түрлі қырынан көрініс береді.

Жай ғана диалогқа құрылған соң үзіндінің өзінен-ақ оқымаған ауыл әйелдеріне, дұрысырағын айтсақ, әйел халқының көпшілігіне тән мінез-құлықтарды өте шебер түрде күлкі етеді. Ондай кісі күлерлік мінезден Дәмештің өзі де құр емес. Ақынның қырағы көзінен ол да қаға берісте қалып қоймайды.

Дәмеш: Уа, дариға, қашан теңелер!

Мәдениет орнап қашан кенелер!»

Бетіне ұнын бір жағып алып,

Бір болар, - деді, - көне бер!».