Мемлекеттік тілді үйретудегі басты ұстанымдар мақаласы

Мемлекеттік тілді үйретудегі басты ұстанымдар

Талдықорған қаласы №26 орта

мектептің қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің мұғалімі Жұмаділова А.Қ.

Орыс сыныптарында қазақ тілін оқытудың ең негізгі мақсаты – тілді үйрету, яғни оқушы белгілі дәрежеде қазақ тілінде сөйлеу керек, басқаны түсіну керек, оқыған шығарманың мазмұнын түсіну керек, өз ойын басқа адамға жеткізе білу керек. Бұл үшін сабақ барысында мәтіндер қолданылады.Мәтіндерді қолдану мақсаты – балалардың сөздік қорын дамыту, мәтінді талдай білу, сонымен бірге ауызекі және жазба тілінің дағдыларын қалыптастыру.Баланың тілін дамытуда мәтін үлкен орын алады, мәтін балаға білім береді, тілі мен ой-өрісін дамытады және тәрбиелейді.Мысалы, ауызша да, жазбаша да біз өз ойымызды сөз арқылы емес, негізінде мәтін арқылы жеткіземіз.

Мәтін талдаған кезде келесі талаптарға назар аудару қажет:

мәтінде тәрбиелік мақсаты болу керек;

мәтіндерде оқушылардың дүниетанымын кеңейтетін қазақ халқының тарихы, мәдениеті, салт-дәстүрлері, мейрамдары туралы мағлұмат көбірек болуы тиіс;

жеңілден қиынға деген дидактикалық принципіне сәйкес мәтіндер сабақтан сабаққа, сыныптан сыныпқа күрделену керек.

Мәтінмен жұмыс – мәтінмен танысу, мәтін негізінде тапсырмалар мен жаттығуларды орындау; диалог құрастыру; монолог сияқты жұмыс түрлері.

Қазақ тілін орыс аудиторияларында оқытудағы басты мақсатымыз – оқушылардың сөздік қорын молайту, қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс оқып айта білуге, берілген мәтінді әңгімелеп беруге дағдыландыру, ойын қазақша жеткізе алатындай дәрежеге жеткізу. Мәтінді оқудың негізгі міндеттері – дұрыс түсініп, жылдам әрі мәнерлеп оқу.Дұрыс оқу дегеніміз – әрбір әріпті, буынды, сөзді бұрмаламай, сөздің соңғы буынын «жұтып қоймай», анық оқу, әрбір сөзге екпінді дұрыс түсіру.Түсініп оқу – тіл үйренуде қажетті әдіс. Оқушы сөзді, сөйлемді, тұтас мәтінді түсініп оқымаса, ол жай механикалық түрде іс болып, оқушы сөзде, тіл де үйрене алмайды. Мәнерлеп оқу – дауыс екпінін дұрыс түсіріп, анық және түсініп оқу.

Мәтінді оқығанда дұрыс, түсініп, жылдам, мәнерлеп оқу бөлек қолданылатын әдістер емес, қайта олар бір-бірімен тығыз байланыста, бірлікте болады. Мәтінді түсініп оқыған оқушы дұрыс та, жылдам да, мәнерлеп те оқи алады. Кезекті жұмыс мәтін бойынша сұрақтарды қоя білу және сұрақтарға дұрыс жауап беруді игеруде де оқушыға меңгертетіндей түрлі әдістер көп.Мысалы: бір оқушы тақтадағы сұрақтарды оқып аударса, екіншісі оған жауап сөйлемді осы әдіспен жалғастырады. Осылайша берілген сұрақ – жауапты әрі оқып, әрі аударып түсініп алған соң, келесі оқушылар сұрақ – жауапты аудармай-ақ оқып шығуына болады. Тақтадағы жаңа сөзді, сұрақ – жауапты бірнеше оқушы оқып шыққан соң, кейбір сөздерді, сөйлемдерді хормен оқытуға болады.

Мәтінмен байланысты тіл дамыту жұмыстарының бір саласы – жатқа айта білуге үйрету. Жатқа тек өлең ғана емес, сонымен бірге мәтіннің аты, оның ішіндегі жаңа сөздер, сөз тіркестері, кейбір сөйлемдер, жұмбақтар, мақал-мәтелдер, грамматикалық анықтамалар алынады. Мұғалім сабақ сайын қадағалап оқушыларға жатқа айтуға тапсырманы үнемі беріп отырады.Жатқа айту арқылы оқушының тілі ширайды, сөз қоры молаяды, сөзді, сөз тіркестерін, сөйлемді бірнеше рет қайталау арқылы қазақ тілінде дұрыс сөйлеп, қатесіз жазуды, сөздерге екпінді дұрыс түсіруді үйренеді. Суретпен жұмыс істеу арқылы қазақ тілінде сөйлем құрастырып үйретуге, жаңа сөз жаттатқызуға болады. Бұл үшін оқулықтағы немесе қосымша слайд, үлестірмелі материалдары пайдаланылады.Тіл дамыту жұмысының ең бір маңызды түрі – сөздікпен жұмыс. Сөздікпен жұмыс тек қана мәтінді өткенде жүргізілмейді. Сонымен бірге грамматикалық анықтамаларды, жаттығу жұмыстарын, суретпен жұмыста, өлең, жұмбақ түсіндіргенде, сұрақтарға жауап бергенде де жүргізіліп отырады. Мұғалімжаңа сөздердің мағынасын, аудармасын түсіндірме сөздігінен түсіндірген соң, оқушылар сөз тіркестерін, сөйлемдер құрайды. Келесі тапсырма осы сөйлемдерден шағын әңгіме құру болып табылады.

Сөздік жұмысының енді бір саласы – әңгіме. Әрбір сабақта жаңа сөздерді, сөз тіркестерін үнемі сөздік дәптерлеріне жазуын, жатталып отырылуын қадағалап отыру қажет. Әр сабақта игерілген жаңа сөздер ауызша, жазбаша сөзде үнемі қолданылып отырғанда ғана сөздік жұмыстары нәтижелі болады.Нәтижесінде бала қабілетінің жеткенінше қазақша әңгімелеуге қол жеткізуге болады.

Мәтін – сөйлеу процесінің жемісі.Мәтін материалдарының нақтылыққа, дәлдікке, шыншылдыққа құрылуы оқушылардың ынтасын арттырады. Ғалымдар мұндай мәтіндердің маңыздылығын атап көрсетеді, өйткені олардың мазмұнында қоғамның барлық өмірлік деңгейлерінен нақты мәліметтер мен фактілер келтіріледі. Оқытудың құрамына, бағдарламалық…