Нарманбет шығармаларының зерттелуі туралы баяндама

НАРМАНБЕТ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ

Жабыменен жарысып,

Наданменен алысып,

Қиналып өтті –ау есіл жас!

Енді өзіңе ие бол,

Адасқанға жүйе бол,

Сөзіңе зорлық қыла алмас.

Н.Орманбетұлы

ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің ақтаңдақ беттерін халқымыздың рухани игілігіне айналдыру ісі бүгінгі әдебиеттану ғылымында жақсы жолға қойылып отыр. Шындығында, сол кезеңнің әдеби мұраларын ұлттық көзқараспен қайта екшеп, жұрыс сараптау бүгінгі ұрпақтың абройлы міндеті болып отырғаны ешкімге жасырын емес. Әдебиет тарихындағы рухани ордалы олжамыздың олқы тұсын орнықтыру, теперіш көріп теріскей, тасада қалып келген жақтарын толықтыру ұлы міндет болып отыр. Бұндай істердің барлығыда ұлт әдебиетін ұлықтау ауданында жасалған ізгі қадамдар болып табылады. Сондай берекелі істің нәтижесінде Абай дәуірінің ақтаңдағы болып табылған Шәкәрім, Ахмет, Жүсіпбек, Мағжан, Міржақып сынды алаш арыстары әдеби ортамызды толтрып отыр. Олардың есімі мен істерінің әдбиетімзге қайта оралып, тұғырын табуы егеменді ел әдебиеті үшін зор мәртебе.

Десек те, төл әдебиетіміздің зерттелу тарихында сан түрлі пікірлер қатығысына түсіп, шығармашылық қырлары толықтай ашылып болмаған өнер майталмандары, тұғырлы тұлғаларымыз баршылық. Оның ішінде қаза қоғамының саяси да рухани да толқымалы тұсында тағдыр кешкен, алмас тілді, асыл жырлы ардақты да асқаралы ақынымыз Нарманбет Орманбетов деп айтсақ асқақ сөйлегеніміз емес.

Алмас тілді, орақ ауыз ақынның әдеби мұрасы жөнінде тұңғыш ғылыми пікір білдірген ғалым М.О.Әуезов еді. Біртуар ғалымның 1923-24 жылдары жазған “Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі” атты еңбегі қазақ әдебиеттану ғылым үшін жаңа бір қадам, жасампаз төңкеріс болды. Танымал зерттеуші А.Бабашов М.Әуезовтің нарманбеттану ісіндегі зерттеушілік қайраткерлігін орынды танытып, оның ақын шығармашылығын зерттеудің басты назар аударарлық себептерін айта келіп, біріншіден, Нарманбет Абайдың ақын шәкірттерінің бірі болса, екіншіден, қазақ әдебиетіндгі “зар заман” ағымының соңғы буынында жататынын орынды да дұрыс атап береді. [1:] (Бабашов А. Нарманбет ақын және “зар заман” ағымы. Қаз МУ хабаршысы. Филология сериясы. №41.)

Н.Орманбетов поэзиясндағы ең алдымен көзге түсетін айрықша белгісі ақынның заман мәселелерін бейнелеп көрсетудегі реалистік қасиетінде болса керек. Ақын үш тарихи да шынайы өмір оқиғасының бел ортасында болып, сол кезеңдегі тарихи оқиғалар легіне шынындада тікелей куәгер болған ақын екендігін тарих беттерінен білеміз. Сондықтанда ақын өлеңдерінде 1905,1916, 1917 жылдардағы тұтастай бір ұлт басына төнген нәубетті жағдайларды шынайылықпен, жұртын сүйген жүрекпен, өз дәуірінің қатігез де сұрқия да сайқалдығына азаматтық үнмен қарсы тұрады.

М.О.Әуезов өзінің әйгілі “Әдебиет тарихы” атты еңбегінде: “Біз жоғарыда зар заман сарыны Абылай тұсындағы екі алуан ақыннан басталады дедік. Біреуі –ақылшы би, қари, екіншісі –толғаушы жырау. Енді осы жіктің адамдары кім? Соларға келейік.

Әзірше бұл жіктің алғашқысында қосатынымыз: Асан қайғы, екіншісі – Бұқар жырау” [2:198] (Әуезов М. Зар заман ақындары. Әдебиет тарихы. Алматы. 1991.)

Зерттеуші ғалым зар заманның ақындарын Асан қайғыдан бастап Нарманбетпен аяқтаған. Жыр жауқары саналған жыраулардың соңғы тұяғы ретінде Нарманбетті қастерлеген.

М.Әуезовтің бұл еңбегінен соң жарық көрген Халел Досмұқамедовтің “Год работы казахского высшего педагогического института” атты жинаққа енген “Қазақ халық әдебиеті. Қысқаша очерк” деген ғылыми зерттеуінде өзі жіктеген поэзия түрлерінің бірін “зар заман” деп атап көрсетеді. Ғалым осы аталмыш еңбегінде зар заман ақындары қатарында Нарманбеттің есімі мен ісін атап келтіреді. [3: ] (Досмұхамедов Х.. Аламан. Алматы. Ана тілі. 1991.)

Академик Серік Қирабаев Мұхтар Әуезов атаған ақындардың қайсысының поэзиясында тән екендігі жөнінде өзіндік ұйғарымын ұсына келіп, оның ішінде отар елдің ішкі дүниетанымды күйін сүмірейте суреттеп, одан шығар жол таппай, тығырықа тірелген зар заман ақындарының бірі ретінде Нарманбет Орманбетұлының алар орнын айырықша атап өтеді.[4:] (Қирабаев С. Зар заман шындығы. \\Қазақ әдебиеті \\1997. 23-қыркүйек)

Нарманбет қынның “Замана”, “Кер заман”, “Шал қайғысы”, “Сарыарқа, сайран жерім –ай” т.б. өлеңдерінде зар –заман сарындары айқын байқалады. Абайдың өлең үлгісінен үйренген Нарманбетті М.Әуезов: “Зар заманның” артқы ақыны ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың І жартысында өмір сүріп, сол кезде өлең айтқан Нарманбет. Заман зарының е ақырғы күйін шертіп, тоқтаған осы ақын. Осының заманымен осыдан кейінгі зар, күй қазақ әдбиетінде бітеді” [2.120] (Әуезов М. Зар заман ақындары. Әдебиет тарихы. Алматы. 1991.

Зар заман ақындарының атамекен ұғымындағы Сарыарқаны жырлап, өткен күнді жоқтау үрдісін Нарманбетте жалғастырады. Ақын “Сарыарқа, сайран жерім –ай” деген өлеңінде жерінен айырылған халықтың зердесіне қозғау салып, ел болуға, тәуелсіз ұлт болуға батыл үндейді.

Қалмады, ей, Сарыарқа сенде қызық,

Сандал тау сары өлкені алды мұжық.

Қолынан келерде жоқ, өнерде жоқ,

Баласы байғұс қазақ қалды мыжып.

Таппадық Сарыарқан неше жүз жыл,

Батыр жоқ, баласы жоқ, сондада тұл,

Ерініп, еңбек қылмай, егін салмай,

Халыққа қала салған боламыз құл.[5.91]

(Туғанбаев А. Нарманбет. Қарағанды. Болашақ. 1998)

Нарманбет зар заманның хал –ахуалын осылайша жаңа үнмен, өзгеше өрнекпен, ешкімге ұқсамайтын үлгімен жырлады. Оның өлеңдерінде зар заман тұстың мұңлы қоңыр үні анық байқалып, оқырманын қалың ойға бөлейтіні анық. Ақын поэзиясының өз қатарының алды болып танылған жыр жүйріктерінен артықшылығын М.Әуезов былай деп танытады. “Нарманбет осы дәуірдің ішінде туған ақын болған соң зар заманның барлық бағыт, мақсатын ұғып отырса да, солай айтқан күйді қайта шертудің мезгілі өтіп кеткенін сезген. Бірақ, ақын жүрегі бұл күнге солардай ырза емес, соларша құсаланып, қайғырып шерленеді. Қилы заман көңлінің күйі солармен туыстастырады. Бірақ олардың үлгісі өтіп кеткенін күндегі өмір мен күндегі тіршілік мақсаттары көп дәллмен иландырып, ұқтырып отыр. Сондықтанда зар заман дәуірінде “Сарыарқа” деген өлеңімен қош –қош айтады.” [2:320,321]

Зар заман ағымы уақыт сахнасынан ығысып, поэзияның өзгеше сипатқа ауысуы да Нарманбет шығармаларында көзге ұшырайды. 1916 жылғы тарихи оқиғаны, ұлт азаттық көтерілісті қайғылы сарынмен жырлап, дәрменсіздік танытқан ақын тарихи өзгерістен соң оң көзқарас қалыптастырып, елді батыл да асқақ рухқа, ер қимылына шақырады. Мәселен, оның “Ұран”, “Азаматтар қайдасың?”, “Қариялар қайдасың?”, “Ақындарым қайдасың?” тағы да басқа жігерлі де отты өлеңдері ақынның зар заман ағымы ықпалынан анық басын бөлетеп шыққанын танытады. Нарманбет осы ағымды әрі дамыта жалғастырған, әрі соңғы нүктесін қоя түйіндеген ақындарымыздың бірі.

Ақын мұрасын зерделей отырып, оның ХХ ғасыр басындағы қазақтың ұлттық азаттық сүйген аламан әдебиетінің көрнекті тұлғасы, жалынды жыршысы екендігін атап өту лайық іс болмақ. Ұлы ойшыл Абайдың ақындық мектебінен тәлім алып, оның ақындық дәстүрін дамыта жалғастырған Н.Орманбетұлы шығармашылығы сан алуан, қыры мол өнер игілігі.

Ұлт тұрмысының өзекті мәселелерін өз жырына тақырып етіп, Ресей патшалығының отаршылдық саясатын анық әшере етіп туған халқын оқуға, өнер – білімге шақырған Нарманбет лирикасы өзінің мәңлік биік рухымен асқақ. Қай ақынды алсақ та, оның өзге ақындардан айырмашылығы шығармашылық мұрасына алтын өзек болған өмір шындығын, заман болмысын, уақыт келбетін айтатындығы белгілі. Қоғамның, өмірдің, дәуірдің болып жатқан оқиғаларының бел ортасында жүрген ақын ғана шыншыл да өміршең өлең тудыра алмақ.

Нарманбет Орманбетұлының шығармаларының баспа бетінде жариялануы мен зерттелуі жайлы сөз өтер болсақ, ең алдымен аузымызға әдебиетші ғалым Есмағамбет Самүратұлы Ысмаиловты аламыз. Ол кісінің “37-ойраны” онша –мұнша алыстай қоймаған уақыттың өзінде 1939 жылы Орманбетұлының өлеңдер жинағын баспаға бастырып, алғы сөз ретінде үлкен мақала жазды. Ақынның сол мезгілге дейінгі шығармалары жайлы осы мақаласында Самұратұлы Есмағанбет “Нарманбеттің өлеңдері бұл күнге шейін ешқайда тұтас кітап болып басылмаған емес, кейбір тақпақ сөздері мен мақалалары газеттерде басылған.

Нарманбеттің өлеңдерінен Ғылым Академиясының филиалына жиналып түскені 4000 жолдай. Бұл жинаққа әзірше Нарманбеттің ең таңдамалы өлеңдері кірді. Ақынның шығармалары толық жиналғасын академиялық толық жинағы шықпақшы” – деп басқандай мол мағлұматтың жоқ екенін айтады. Е. Ысмаиловтың осы мақаласы түпнұсқасымен және Нарманбеттің қырық шақты өлеңі “ Абай” журналының 1996 жылғы №1 санында әдебиетші ғалым Көбей Сейдағанұлының академиялық архивтен алып даярлағаны бойынша жарық көрді. Айтар ойымыз анығырақ болу үшін Самұратұлы Есмағанбеттің еңбегі жөніндегі Көбей Сейдаханұлының пікірін бірге беріп отырмыз.

“Е.С. Ысмаилов /1911-1966/ СССР Ғылым Академиясы қазақ филиалының әдебиет және халық творчествосы секторын басқарып отырғанда “Нарманбеттің өлеңдері” жинағын / ҚҚӘБ, Алматы 1939/ озі құрастырып осы мақаланы алғы сөз ретінде жариялаған. Бұл қазақ зиялыларының қаймағы Сталиндік репрессияға ұшырап жазықсыз жазаланған қаралы кезеңі еді. Осыған қарамастан өз ұлтының мұддесін жырлаған ақынның кітабын шығару батылдық екені анық. Жас ғалым әділетсіз қатал саясаттың әуеніне ыңғайлы, ыңғайлап біраз сын айтқанымен Нарманбет творчествосына жоғары баға берген. “Сарыарқа” толғауынан үзінді келтіріп идеялық сарының құптаса да, ол жинаққа еңбек қалған. Сірә, кітап басылар алдында цензураның “суық қолына” ілінсе керек…

Алғы сөзде Нарманбет шығармаларының толық жинағын шығару ұйғарылғаны айтылған. Алайда, ондай жинақ шығару тұрмақ, осы шағын кітаптің өзі тәркіленіп, Нарманбет есімін атауға тиым салынғаны мәлім. Сондықтан, Е.…