Бата сөздерінің жанрлық ерекшелігі туралы мақала

Қазақ фольклорындағы бата сөздерінің жанрлық сипаты

Бата сөздер – қазақтың тұрмыс-салт шығармаларының ішіндегі ұсақ жанр болса да, ұрпақ үшін телегей теңіз тәрбиелік мәні бар екендігін ешкім де жоққа шығара алмайды. Халық даналығы «Жаңбырмен жер көгереді, батамен ел көгереді» деген нақылды қастерлі ұғым деп қабылдатқан. «Шындығында, шынайы шеберлікпен, терең толғаныспен тоқылған бата сөздер сол қауымның адамгершілік-моральдық жаратылысын, ұлттық дәстүрлерін, табиғатқа, қоғамға, дүниеге көзқарастары мен түсініктерін, ырым-нанымдарын аңғартады» [1.5], - дейді, бата сөздерге қатысты пікірінде профессор С.Негимов. Бата сөз, ақ тілек өлеңдер тек қазақ халқында ғана емес, түркі тектес халықтардың бәрінде де молынан ұшырасады. Заман дамуына қатысты бата да түрленіп, ескілер қайтадан өңделіп отыратындығы бар. Күні кешегі кеңес дәуірінде де түрлі берілген баталар бұл пікірлерімізді толықтай дәлелдей түсетіндей. Басқа да халықтардың ақ ниет, адал көңіл, ақпейіл, ақ тілектері секілді қазақ қауымының да дәстүрлі бата беру, ақ жол тілеу рәсімдері бар.

Қазақ халқының ұлттық рухани игіліктері ішіндегі ең асыл қазынасының бірі – баталар. Баталардың шығу тегі мен пайда болу заңдылықтарына үңілгенде, оның нақ бастау негіздерін түсіндіруге алдымен фольклорлық мұралар дәлелді жауап беретіндігін көреміз. Халық ауыз әдебиетіндегі – тұрмыс-салт өлеңдері, мақал-мәтелдер, аңыз әңгімелер, батырлық, ғашықтық, тарихи эпостар мен айтыстардыңбәрінде де бата сөздер лайықты орын алып, шеберлікпен шығармаға енгендігін байқаймыз. Байыптап қарасақ, мұның өзі дәстүріміздің берік, мәдениетіміздің жоғары екендігін анықтай түсетін белгілердің бірі. Халықтың бата сөздерінің берілуі мен ресми түрде айтылуына қарап, жеткізушілердің кімдер екендігін де толық тұжырымдауға болатындай.

Халық батаны ғибрат деп түсініп, одан рухани керемет ләззат, тамаша үлгі-өнеге алады. Берілген батаны сол сәтте жаттап алып, мәңгілік көңілге зерделеп, жүректің әміріне бағындыртады. Ұлы бабаларымыздың бізге қалдырған өсиеті- замандар мен ғасырлар бойы мысқылдап жиналып, ақылдың күшімен суырылып, сандаған ғұлама-данышпандардың ой елегінен өткізіліп, тексерілген өмір тәжірибесі іспеттес. Өткен тарихтың және келешек ұрпақ жасайтын ғұмырдың даналық қорытындысы, ереже-қағидасы баталарда әлдеқашан жасалып та қойған. Батаның негізгі бастаулары – халықтың өмір туралы таным-түсінігінде қалыптасып, түрлі діни көзқарастар кезінде сол ұстанған діннің қасиетті үнемі дамытылып отырған. Бұның басты дәлелін көне түркі дәуіріндегі тәңірлік дінге деген пейіл мен ниетте, берідегі ислам дінінің қисын қағидалары, құран сүрелері мен айтулы аяттары да анықтап береді. Оқылған құрандардан кейін міндетті түрде Мұхаммед пайғамбарға айтылатын мадақ сөздердің өзі оған нақтылай көз жеткізіп тұрғандай екендігі де талас тудырмайды. Батаны қазақ халқы тәрбие мектебі ретінде пайдаланған.

«Жалпы бүгінгі таңда бүкіл елімізде қызу жүріп жатқан рухани жаңғыру процесінің қоғамдық-әлеуметтік өмірімізге көптеген игі жаңалықтар енгізіп отырғаны бәрімізге мәлім. Әсіресе, салт-дәстүр, әдәт-ғұрып қайта түрленгендей» [2.6]. Мұны айта кетпеу жөн болмас. Халқымыздың салт-санасы, дәстүрі бүкіл халықтың жүрегіне жыр ұялатып, бейне бір серпіліс жасаған сияқты. Қазіргі тұрмыста, мәдениет орындарында, халық арасында өлгеніміз қайта тірілгендей сыңай танытып жатыр.

Бата – адал ниет, жақсы тілек білдірудің, алғыс айтудың ертеректе қолданылған діни-моральдық түрі. Батаның осындай салт-дәстүріміздің сәнін келтіріп, мәнін арттыра түсетіні өміршең жыр үлгісінің бірі болғанымен, оларды халық арасында жинап,…