Оқылымды түсінуде жоғары ойлау деңгейін қалыптастыру мақаласы

Оқылымды түсіну үшін жоғары ойлау деңгейін қалыптастыру

Ағылшын тілі пәні мұғалімі – Абдикаримова Ж.Е.

Жамыл облысы, Байзақ ауданы, Н.К.Киікбаев орта мектебі

Оқуды түсіну кезінде сыни тұрғыдан ойлауды оқу әрекетінде қолдану - мәтінді түсіну қабілетін дамытудың өте маңызды аспектісі. Сыни тұрғыдан оқу оқудың басқа түрлері: көз жүгірту (skimming, scanning) сияқты емес, мұнда жоғары ойлау қабілеттерін пайдалану негізгі мақсат болып табылады. Жоғары ойлау қабілеттері ақпаратты дұрыс талдау мен тақырыпты кеңінен түсінуге мүмкіншілік тудырады. Қалай болғанда да, мұндай қабілеттілік, әдетте, ауқымды емес материалдармен жұмыс жасау барысында жүзеге асады. Сыни тұрғыдан оқу барысында оқушылар қажет ақпаратты ойларында сақтай отырып, назарларын жазбаша мәтіннің маңызды бөліктеріне аударулары қажет. Ақпаратты есте сақтау арқылы оқылым мәтінінің мәнін түсіну үшін оқырманға оқылым материалына көп көңіл бөліп, оқығандарына назар аудару қажет екені анық. Бұл оқырманның оқу қабілеті ғана емес, сонымен қатар талдау, рефлексия, бағалау және пайымдаулар жасауын қамтиды. Яғни, жоғары деңгей ойлау қабілеттерін қажет ететін мәтінді талдай алу, оны өз өмірінде қолдану, олардың пікірлері мен өмірлік тәжірибелері негізінде бағалауды жүзеге асыра алатындығын көздейді.

Мәтінге байланысты қажет білім мәтінді оқу үшін пайдалы болады. Мәтін жайында алғашқы тәжірибесі бар оқырманға мәтіннің мағынасын тиімді ұғынуға мүмкіндік туады. Мәтінді эмоционалды түрде қабылдай отырып, мағынаны түсіну мүмкіндігі жақсы оқырманға тән қасиеттердің бірі болып табылады. Мәтіннің мағынасын түсінудің ең жақсы тәсілі - оқырманның тәжірибесі мен ойлау қабілетіне, немесе ұғымдарына байланыстыру арқылы жүзеге асуы мүмкін. Әркімнің бір нәрсе туралы өз идеяларына қатысты өзіндік тұжырымдамалары бар екендігі күмәнсіз, олар оқу мәтінін қамтиды, бірақ бұл оқырманның жеке тәжірибелеріне сәйкес мәтіннің ең негізгі мағынасын алуға көмектеседі.

Жоғары деңгейлі ойлау дегеніміз - бұл фактілерді есте сақтаудан гөрі жоғары деңгейде ойлау. Адам ақпаратты есте сақтап, оны ойланбастан қайта таратқан кезде біз оны есте сақтау деп атаймыз. Жоғары деңгейлі ойлау фактілерді қайталаудан гөрі ойлауды жоғары деңгейге көтереді. Жоғары деңгейде ойлау фактілермен ой тұжырымдауды талап етеді. Біз оқығанымызды түсініп, қорытынды шығарып, басқа фактілер мен тұжырымдамалармен байланыстыруымыз керек; оларды санаттарға бөліп, жаңа тәсілдермен біріктіріп, жаңа мәселелерге жаңа шешімдер іздеу барысында қолдануымыз керек. Төменде жоғары деңгейлі ойлауға қол жеткізудің бірнеше әдісі келтірілген.

Тұжырымдама қалыптастыру

Тұжырымдамалар белгілі бір объектілер, әрекеттер немесе тірі заттарды бейнелей алады. Олар сондай-ақ түс, құрылым және өлшем сияқты қасиеттерді білдіруі мүмкін. Ұғымдар әр түрлі формада болады, соның ішінде нақты, дерексіз, вербалды, бейвербалды және процестік.

Нақты немесе абстрактілі

Нақты ұғымдар дегеніміз - біз көретін, ұстайтын, еститін, дәмін сезетін ұғымдар. Абстрактілі ұғымдарды ойша елестетуге болады, бірақ біз оларды сезіне алмаймыз. Абстрактілі ұғымдарды түсіну үшін бастан өткеруіміз керек немесе өзіміз білетін басқа нәрсемен салыстыруымыз керек. Қиял, достық, еркіндік және қызғаныш - дерексіз ұғымдардың мысалы. Нақты ұғымдарды абстрактілеуден гөрі түсіну оңай, өйткені адам нақты ұғымдарды көре алады немесе оларға қол тигізе алады. Алайда, оқушылар бастауыштан орта мектепке ауысу кезінде, абстрактілі ұғымдарды көбірек түсіне білуі керек. Абстрактілі ұғымдар оқушылар үшін ғана емес, сонымен қатар мұғалімдер үшін де қиынырақ.

Вербалды ұғымдарды түсіндіру үшін тіл пайдаланылады. Вербалды ұғымдар махаббат, тіршілік ету ортасы, тыныштық сияқты сөздерді қолдану арқылы сипатталады. Концепция ұғымы абстрактілі, сөздік, немесе құрал сияқты нақты, вербалды болуы мүмкін. Вербалды емес ұғымдар дегеніміз - шеңбер, булану сияқты суретке түсіру немесе бейнелеу арқылы оңай түсінуге мүмкіндік беретін ұғымдар.