Оқыту-танымдық іс-әрекеттің психологиялық негіздері мақаласы

ОҚЫТУ-ТАНЫМДЫҚ ІС-ӘРЕКЕТІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ –

ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Бахрамова Г.А. п.ғ.к.,

Шымкент университеті, Педагогика кафедрасы

Шымкент, Қазақстан

ХХІ ғасыр дағдылары аталып жүрген құзіреттілікті сіңіру тұлға бойына уақыт талабы. Қоғамда мұғалім «құзіретті педагог», бала «құзіретті оқушы» болуы тиіс. Ол құзіреттіліктерді ғалымдар төмендегідей жіктеп жүр.

Бүгінгі қоғамада оқушының академиялық – энциклопедиялық білім жиынтығы жеткілікті болғанымен, күнделікті өмірде кездесіп отырған түрлі жағдаяттарға икемсіздігі байқалып жатады. Бұл оның өмір сүру үрдісінде қажетті құзіреттіліктің қалыптаспағанын айғақтайды.

Жаңа сапаға қол жеткізу үшін берілетін білімдердің, іскерліктердің, дағдылардың санын арттыру шарт емес. Бұл жерде тек берілетін білім көлемін ұлғайту арқылы жоғары сапаға қол жеткізу мүмкін болмайтындығын айта кету керек. Егер біз сапаға сан арқылы қол жеткізу жолымен жүретін болсақ, онда тиісінше қалыптастырылатын құзыреттіліктердің саны да шекіз болып шыға келеді. Бұл өз кезегінде оларды шын мəнінде қалыптастыруды қиындатып, білім беруге құзыреттілік тұрғыдан келудің мəнін жояды. Сондықтан негізгі немесе басым құзыреттіліктерді іздеу барысында кілттік (базалық) құзыреттіліктер түсінігін қолданылады. Кілттік (базалық) құзыреттіліктер дегеніміз — неғұрлым спецификалық құзырлар қалыптастыруға негіз болатын кең спектрлі əмбебап құзыреттіліктер. «Құзірет» термині қойылған мақсаттарға жету үшін ішкі және сыртқы ресурстарды тиімді іске асыруға дайындығы.

Сыртқы ресурстарға білім, білік, дағы, құзіреттер. (іс - әрекет тәсілдері), психологиялық ерекшеліктер, құндылықтар жатады. Мұны былай көрсетуге болады:

- құзірет;

- білім, білік (әрекет), дағды әрекет;

- құзіреттілікер (игерілген іс - әрекет тәсілдері);

- өзін - өзі басқару;

- тұлға.

Құзіреттілік – оқушының іс - әрекетінің әмбебап тәсілдерін меңгеруінен көрінетін білім нәтижесі.

Білім беру нәтижелері ретіндегі түйінді құзіреттілігі әрбір білім алушының қол жеткізуіне бағытталған:

проблеманың шешімін табу құзіреттілігі;

ақпараттық құзіреттілік;

коммуникативтік құзіреттілік.

Құзіретті адам – ол жеке тұлға. Ол туындаған проблеманы жеке және топтарда (коммуникативтік) шеше алуға, өмірде және жұмыс орнында үнемі жанашылдыққа ұмтылуға, қабілетті болуға тиіс, өз бетімен және басқаның көмегімен қажетті ақпаратты іздестіріп, қолдана алады. Осы аталған сапалар мен қасиеттер кез келген іс - әрекеттерге қажет. Содан да олар негізгі құзіреттер деп аталады. Оқушы білімдік процестегі негізгі, құзіреттерге оны тәжірибеде тиімді қолданудың нәтижесінде қол жеткізіді. Негізгі құзіреттер іс - әрекеттен көрінеді.

оқытудың іс- әрекеттік сипаты, яғни оқитындарды қандай да бір іс - әрекетке араластырғанда: зерттеу, жобалау басшылық;

оқу процесін оқушы дербестігі мен өз іс - әрекетінің нәтижесіне деген жауапкершілікке бағдарлау;

өнімді топтың жұмысын ұйымдастыру;:

мұғалімнің құзіретті мінез – құлық танытуы.

Бұл түсініктердің арасындағы ерекшеліктерді көрсете отырып, бірқатар авторлар құзыреттіліктердің білім беру нəтижесі ретінде көрінетінін, ал құзырдың осы құзыреттіліктің əрекеттегі түрі екендігін көрсетеді (М.К.Кабардов, Е.В.Арцишевская). Бұл жерде кəсіби іс-əрекетті меңгеру процесін психологиялық тұрғыда талдау үшін игеру (білімдерді, іскерліктерді, дағдыларды) жəне қолдану (іс-əрекетті атқаруға қатысты) сияқты бағалау параметрлері қолданылады.

«Қазіргі заманда болашақ жұмысшы мамандарды ақпараттық технологиямен байланысты əлемдік стандартқа сай мүдделі жаңа білім беру өте қажет» деп, Елбасы атап көрсеткендей, жас ұрпаққа білім беру жолында ақпараттық технологияны оқу үрдісінде оңтайландыру мен тиімділігін арттырудың маңызы зор.

Білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кəсіби-тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген.

Құзыреттілік оқыту нәтижесін ғана емес, сонымен қатар оқушылырдың шығармашылық әрекетін, рухани деңгейін де көрсетсе керек. Қысқа қайырып айтар болсақ, алынған білімді күнделікті өмірде пайдалана отырып, қандай да бір күрмеуі, түйіні қиын мәселелерді шешуге қолдана білу қабілеті. Бұл әрине оқушы практикасында ең алдымен мектептегі оқу үдерісінде қалыптасады.

«Коммуникативтік құзыреттілік» (латынның «соmpetere» - қол жеткізу, сәйкес келу, сөзінен шыққан) - қоршаған орта, адамдармен және оқиғалармен әрекеттестікте болу тәсілдерін білуді, кез келген топта жұмыс жасау дағдыларын, ұжымдағы әр түрлі әлеуметтік рөлдерді меңгеру сияқты басқа да көптеген мәселелерді қамтиды. Оқушы белгілі бір кезеңде ешкімнің көмегіне жүгінбей-ақ хат, сауалнама, өтініш дегендерді өзі толтырып, түсініксіз мәселе жайында нақты сұрақ қойып, сауатты пікір таластыра білуі тиіс. Мұғалім қазақ әдебиеті сабақтарында оқушыларға әдеби тілдің, басқаша айтсақ шешендіктің заңдылықтарын жаттатпай, тілдік және қатысымдық тәсілдерді пайдалана отырып, айшықты, ажарлы сөзді орынды қолдануға жетелеуі керек. Сонда оқушы әдемі сөйлеумен шектелмей, жан дүниесіндегі әдемілікке көңіл бөледі. Эстетикалық талғамы қалыптасады. Коммуникативтік құзыреттілік жеке тұлғаның рухани өсуін дамытады, айналасындағы адамдарды түсіне білуіне көмектеседі.

Тұлғалық - өзін жеке тұлға ретінде қалыптастыруға қажетті білім, білік, дағдыларды игеру, болашақта өзі таңдайтын кәсібін өзі анықтау, оның қиыншылығы мен күрделілігіне төзімді болу;

Азаматтық - қазақ халқының салт-дәстүрі,тарихы, мәдениеті, діні мен тілін терең меңгеріп, Қазақстанның өсіп өркендеуі жолындағы азаматтық парызын түсінуі;

Технологиялық- ақпараттық технологияларды, білім беру технологияларын сауатты пайдалану;

Басқарушылық –баланың кез келген қиындықты өз күшімен шеше білу қабілеті;

Ақпараттық - ақпарат көздері арқылы өзіне керегін тауып, білімін көтеріп отыруы;

Әлеуметтік – өзі өмір сүретін ортада өзін еркін сезініп, әрекет жасай алу қабілеті;

Енді осы құзіреттіліктердің әрқайсына шама-шарқымыз жеткенше жеке-жеке тоқталып, қаншалық қажеттілігі барын айқындауға тырысып көрейік. Бүгінгі таңда әр баланың тұлғалық құндылығы бірінші орында тұруы тиіс деп жүрміз. Алайда, айтқан сөзіміз бен ісіміз бір үдеден шықпай жүр. Алысқа бармай-ақ баланың мамандық таңдауына келейікші... Оқушы өзіне қажет білім, білік, дағдыларды меңгере тұра, болашақта кім болатынын ата-анасы шешеді. Неге?! Оның әртүрлі себептері мен қатар дәйектері де бар шығар. Дегенмен адам өзі армандамаған мамандықты қалай алып жүреді?! Оның ыстығына күйіп, суығына тоңа ма?! Алда кездесетін қиыншылықтар мен кедергілерге дайын ба?! Әлде қу тіршілік үшін бәріне көнеді, көндігеді деп есептейміз бе?! Ойлану керек... Бүгінгі таңда қай салада болмасын «нағыз мамандар тапшы» деген пікірді жиі естиміз. Ол қаңқу сөз емес. Бәлкім оның астарын осы арадан іздеу керек шығар... Егер мектеп бітіргенше баланың тұлғалық құзіреттілігін толық қалыптастырсақ, ол жоғарыдағы мәселелерді өзі шешетін болса... оның несі жаман?!

Ал азаматтық құзіреттілік мәселесі - ұлттық құндылықтарымызды сақтаудың бірден бір жолы. Бұл бағы замандарда аталар мен әжелер мектебі арқылы жалғасын табатын. Бірақ бізді уақыттың көші ол мектептен баяғыда ажыратып тастады. Кешегі кеңестік білім жүйесі де бұған аса мән берген жоқ. Жоғалтқанымыз көп, енді өз қолымызға еркіндік тиген кезде бұл нәрсені назардан тыс қалдыруға болмайды. Немересінің тілін жаңылтпашпен шығарып, логикасын жұмбақпен дамытатын, бесік жырымен әлдилеп, ертегімен ұйықтатын әжелер азайды. Енді олардың орнын балабақша тәрбиешісінен кейін мұғалім басатыны даусыз. Қоғам ұстаздар қауымына осындай ауыр жүкті қоса артып отыр. Енді мұғалім тәрбие жұмыстарымен тек тәбие сағаттарында ғана емес, пән сабақтарында да айналысады. Бұл ретте қазақ әдебиетінің алатын орны ерекше. Нағыз елжанды ұрпақ тәрбиелеудің таптырмас құралы. Туған елінің кешегісін білмейтін адамның ертеңі үшін күресетіні көңілге күдік тудырады. Бізге қарақан басының ғана емес, «жеті атасын білетін, жеті жұрттың қамын жейтін» азаматтар керек. Тек елімізде орта білім мазмұнын жаңарту шеңберінде жасалып жатқан бағдарламаларда қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің кіріктіріліп оқытылатыны біраз қынжылтады.

Технологиялық құзіреттілік.... Маркова А.К. «технологиялық құзыреттілік - іс-әрекет кезіндегі барлық субъективті қасиеттер» деп тұжырымдайды. Оның пікірінше технологиялық құзыретті адам ойына алған әрекетті жоғары деңгейде іске асырады. Мұғалімге қатысты айтатын болсақ, ол - оқыту мен тәрбиелеуде жақсы нәтиже көрсететін адам. Ондай мұғалім өзгелерден өзінің технологиясы, жеке тұлғалық қасиеті, педагогикалық қарым-қатынасымен ерекшеленеді. Балалардың технологиялық құзыреттілігінің компоненттері:

- терең білім (пәндер негізінде);

- шеберлік;

- оқу үдерісі кезінде жетілген кейбір тұлғалық қасиеттері.

Технологиялық құзыреттілік баланың жеке тұлғасының іс-әрекетті орындауға деген қабілеті мен даярлығының, ішкі психикалықкүйінің жүйесі болып табылады.

Бүгін мектеп партасында отырған бала - ертеңгі қоғам мүшесі. Ол үлкен өмірге қадам басқан сәттен бастап қиындықтар мен сандаған кедергілерге кездеседі. Оның бәрін еңсеру үшін білім, білік, дағдының өзі аздық етуі мүмкін. Сондайда маңдайы тасқа соғылғандай күйге түспеуі үшін бала бәріне дайын болуы шарт. «Тағдыр жазды, мен көндім» деп қол қусырып отырғанды ХХІ ғасыр кешірмейді. Оның үстіне қазақтың баласы ұяң. Әсіресе ауылдан келген жасөспірімдер ұялшақтыққа салып, сыбағасын желге ұшырып алатын жағдайлар кездесіп жатады. Әрине, ешкімге «ұятсыз бол» демейміз, бірақ «есікті жауып қойса терезеден кіріп», керегін алатын өжет мінез жетпей жатады. Баланың бойына осыны сіңіруіміз керек. Қысқасы қиындық туғанда тізгінді қолға алып, кез келген мәселені «өгізді де өлтірмей, арбаны да сындырмай» шешетін, бойында басқарушылық қабілеті бар баланы мектептен…