Орман қорын сақтаудағы су режимінің әсері туралы мақала

ӘОЖ 634.0.116

ОРМАН ҚОРЫН САҚТАУДАҒЫ СУ РЕЖИМІНІҢ ӘСЕРІ

Қабыл Нұрай Елдосқызы

Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті, Көкшетау қ.

[email protected]

Аңдатпа. Су – тіршілік көзі. Ол барлық тірі ағзалардың өмір сүруінің маңызды элементі ғана емес, сонымен қатар экожүйелерде, соның ішінде орман ресурстарында маңызды рөл атқарады. Орманды қорғау жағдайында су режимінің маңыздылығы өзекті мәселелердің бірі. Бұл ағаштардың денсаулығына, биологиялық әртүрлілікке және орман экожүйелерінің тұрақтылығына әсер етеді. Орман тек экологиялық құндылық емес, сонымен қатар көптеген елдердің экономикасының маңызды элементі болып табылады. Олар ағаш, дәрілік шөптер, қосалқы өнімдермен қамтамасыз етеді және жергілікті қауымдастықтар үшін табыс көзі болып табылады. Дегенмен, бұл ресурстар қолжетімді болуы үшін оңтайлы су режимін сақтау қажет. Кіші өзендер мен ағындар экологиялық тұрғыдан осал бола отырып, қарапайым су жинағыштарымен бірге үлкен өзендердің өзен ағынын қалыптастырудың ең белсенді бөлігі болып табылады. Орман ресурстарын сақтаудағы су режимінің маңыздылығын толық бағалау мүмкін емес. Су ормандардың тіршілік көзі болып табылады. Судың көп мөлшерде болуы немесе болмауы экожүйелердің өзгеруі немесе бұзуы мүмкін. Суды басқарудың тұрақты тәжірибесін қабылдау, биоәртүрлілікті қолдау және сақтауда белсенділік сайып келгенде, ормандарды сақта

Кілт сөздер: орман алқаптары, су режимі, су ресурстары, экожүйе.

Ормандар маңызды қорғаныс функцияларын орындайды, соның ішінде су және балық қорғау, олардың санитарлық - гигиеналық, рекреациялық рөлі де маңызды, ал орманмен жабылған Қазақстанның кең аумағының климатты реттейтін маңызы жаһандық сипатқа ие.

Орманды жағалаулар арқылы су мен құрлық экожүйелері арасындағы байланыс жүзеге асырылады. Су қоймасының жағасындағы өсімдіктер:

Арнаны тікелей күн сәулесінен қорғайды, су ортасын жылытудан қорғайды; жағалаулардың эрозиясын болдырмайды; өзен экожүйесі үшін азық-түлік базасы ретінде қызмет ететін жануарлар мен жәндіктердің өмір сүру кеңістігін қамтамасыз етеді; су ортасында тіршілік ету ортасын қалыптастыруда шешуші рөл атқаратын өсімдік тектес ұсақ бөлшектердің көп мөлшерін жинайды; төменгі органикалық шөгінділердің сапасын сақтайды және осылайша тұщы судағы балықтар үшін оңтайлы экологиялық жағдай жасайды және қолдайды. Су қоймаларында және оларға іргелес өсімдік аймақтарында экологиялық жағдайларға қойылатын осы талаптардың сақталуы өзен бассейнінің бүкіл экожүйесінің жағдайын анықтайды.

Орман заңнамасы және орман қатынастарын реттейтін Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілері елдің әрбір азаматының қолайлы қоршаған ортаға құқығын қамтамасыз ету мүддесінде ормандардың қоршаған ортаны қалыптастырушы, су қорғау, санитарлық-гигиеналық, сауықтыру және өзге де пайдалы функцияларын сақтау қағидатына негізделеді.

Осал экожүйелерді, су жинайтын аймақтарды және тұщы су ресурстарды қорғау арқылы экологиялық процестер мен тепе-теңдікті сақтауда, биоалуантүрлілік пен биологиялық ресурстарды, генетикалық материал көздерін сақтауда ормандардың барлық түрлерінің негізгі рөлі бар.

Су режимінің орман экожүйесіне әсерін қарастырғанда, орман экожүйелері көптеген факторларға байланысты, бірақ ең маңыздыларының бірі – су екендігі белгілі. Ол ағаштардың өсуіне физикалық жағдай жасап қана қоймайды, сонымен қатар жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлері үшін қолайлы орта жасайды. Су режимін өзгерту ормандар үшін ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін.Аурулар мен зиянкестердің әсері бар [1].

Теңгерімсіз су режимі ағаштардың аурулар мен зиянкестерге сезімталдығының артуына әкелуі мүмкін. Суы аз орман алқаптары көбінесе жәндіктерге осал болады, бұл айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін. Су ормандардағы биоәртүрлілікті сақтаудың негізі болып табылады. Жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлері судың болуына байланысты. Су режимінің өзгеруі кейбір түрлердің жойылып кетуіне және тұтастай алғанда экожүйе құрылымының өзгеруіне әкелуі мүмкін. Топырақ қабатының қалыптасуында су негізгі рөл атқарады, ол өз кезегінде өсімдік тіршілігін қамтамасыз етеді. Оңтайлы су режимдері қоректік заттардың жақсы сіңуіне ықпал етеді, бұл ормандардың климаттың өзгеруіне байланысты кернеулерге төтеп беру қабілетін арттырады. Зерттеулер көрсеткендей, тұрақты су режимі бар ормандар климаттың өзгеруіне көбірек төзімді. Олар құрғақшылық немесе су тасқыны сияқты экстремалды ауа райы жағдайларына жақсы бейімделеді [2].

Орман тек экологиялық құндылық емес, сонымен қатар көптеген елдердің экономикасының маңызды элементі болып табылады. Олар ағаш, дәрілік шөптер, қосалқы өнімдермен қамтамасыз етеді және жергілікті қауымдастықтар үшін табыс көзі болып табылады. Дегенмен, бұл ресурстар қолжетімді болуы үшін оңтайлы су режимін сақтау қажет.

Орман ресурстарын қорғау үшін оңтайлы су режимін қамтамасыз ететін стратегияларды әзірлеу және іске асыру қажет (сурет 1):

1. Суды тұрақты басқару. Су ресурстарын тиімді пайдалану үй құрылысының қажеттіліктері мен табиғи экожүйелерді сақтау арасындағы теңгерімді қамтамасыз етуі керек.

2. Орманды қалпына келтіру. Ағаштарды қайта отырғызу және орманның жойылған жерлерін қалпына келтіру маңызды, бұл су балансын сақтауға көмектеседі.

3. Білім және хабардарлық. Су режимінің маңыздылығы туралы халықтың хабардар болуын арттыру ормандар мен экожүйелерді сақтау мәселелеріне назар аударуға көмектеседі.

4. Зерттеу және мониторинг. Орман мен су ресурстарының жай-күйін жүйелі түрде зерттеу және мониторингілеу осы маңызды табиғи ресурсты тиімдірек басқаруға көмектесетін уақтылы қорытындылар мен бағалаулар жасауға мүмкіндік береді.

Сурет 1 – Орман геожүйесінің су балансы

1-Ағаш тәждерімен ұсталған физикалық булану; 2 - жер үсті ағыны; 3-топырақ бетінен физикалық булану, жер жамылғысының бұзылуы және транспирациясы; 4-топырақ ішілік ағын ; 5-ағаш қабатының бұзылуы және транспирациясы; 6 - жер асты ағыны [3].

Су кодексінде Қазақстан республикасының су қорларын қорғауға,ластамауға бағытталған заңдар жиынында елдің су қорларын пайдалану мен су қорын қорғау саясаты нақты көрсетілген.Осыған байланысты орман қорын сақтауда су режимін реттеудің технологияларын қолдану маңызды.

Орманның қорғаныс мәні оның өзендердің су балансындағы рөлімен анықталатыны сөзсіз. Дренажды аумақты қамтитын орман маңызды суды реттеу және суды қорғау функцияларын орындайды. Жазғы жауын-шашынның көбеюіне және қыста қардың жиналуына жағдай жасай отырып, орман жамылғысы жалпы булануды және жер үсті ағынын азайтады, өзендердегі судың жоғары деңгейін сақтайды…