Орта ғасырдағы Қазақстан ашық сайыс сабағы, 10 сынып

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Талдықорған политехникалық колледжі

КЕЛІСІЛДІ БЕКІТЕМІН

Колледж әдіскері Колледж директорының ОҒӘЖ

жөніндегі орынбасары ф.-м.ғ.к

______________ Г.А.Жанысбекова

«_____»_________2017ж. _______Е.Б.Мукажанов

«_____»____________2017ж.

АШЫҚ

САБАҚ ЖОСПАРЫ

Пән : Қазақстан тарихы

Тақырыбы:«Орта ғасырдағы Қазақстан» зияткерлік сайыс

Оқытушылар:Садуақасова Меруерт Азатқызы

Иманалинова Гүлсім Рахметдолдақызы

№ 2 «Әлеуметтік –жаратылыстану пәндер»

Циклдік әдістемелік комиссиясы төрайымы

______ Г.Ж.Саңқайбаева

«____»_______ 2017ж

Талдықорған, 2017жыл

Сабақтың тақырыбы: «Орта ғасырдағы Қазақстан»

Білімділік: Қазақстаннның орта ғасыр тарихы бойынша жинақтаған білімдеріе , танымдық қабілеттерін арттыру.

Дамытушылық: Сайыскерлердің ойлау, сөйлеу дағдысын дамыту, өз ойын жеткізе білуге , ізденуге қалыптастыру.

Тәрбиелік: Еңбексүйгіштікке , отаншылдыққа , туған жеріне, оның тарихи тағдырына деген құрмет сезімін қалыптастыру.

Сабақтың түрі: Қайталау-сайыс сабақ.

Сабақтың әдісі: баяндау, сипаттау, салыстыру, талдау, интерактивті, тірек белгілері, топтау стратегиясы, ойын элементтерін пайдалану, сұрақ-жауап, қызығушылықты ояту стратегиясы.

Пайдаланатын педтехнологиялар-әдіс-тәсілдер: АТ-ақпараттық технологиялар (интер тақта , презентация )

Пайдаланатын құрал-жабдықтар , көрнектіліктер: дербес компьтер , бейне проектор, тақта.

Сабақтың пәнаралық байланысы: География, Қоғамтану,Әдебиет,Мәдениеттану.

Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі: 3 минут

1. Студенттермен сәлемдесу.

2. Студенттерді түгендеу.

3. Бар ынтасын сабаққа аудару.

4. Студенттерді топқа бөлу.

ІІ. Таныстыру бөлімі:

І-топ «Тарихшылар»

ІІ-топ «Білімділер»

ІІІ-топ «Алғырлар»

Сайыс бағдарламасы:

Таныстыру. Презентация 7 ұпай – 5 мин

«Сандар сыр шертеді» ойыны 7 ұпай –15мин

«Көкпар»сайысы20-30-40 ұпай 20 мин

«Сұрақ-жауап» 7 ұпай – 10 мин

«Тарихи тұлғаны таны»7 ұпай – 15 мин

«Сергіту сәті» логикалық сұрақтар7 ұпай – 10 мин

Марапаттау5 мин

1.Таныстыру. Презентация

3 топқа бөліну. Топтың аттарымен, ұрандарымен, мақсаттарымен таныстыру, капитандарының аты-жөнін атау. Қапитандар топтың атын аталу себебін түсіндіреді. Әділқазылар тағайындау.

2.«Сандар сыр шертеді» ойыны

Әр топқа өткен тақырып бойынша кесте-сызбалар таратылады. Әрбір дұрыс жауапқа 1 ұпай беріледі.

1-ші топқа ерте орта ғасырлық кезеңдегі мемлекеттік бірлестікттердің хронологиялық шеңберін жазу керек.

542 -603 ж.ж.

Түрікқағанаты.

942-1212ж.ж.

Қараханмемлекеті

756–940 жж

Қарлұққағанаты

603-704ж.ж.

БатысТүрікқағанаты

704–756 ж.ж.

Түргешқағанаты

IX ғ соңы -X ғасырортасы

Оғызмемлекеті

1428 -1468 ж.ж.

Әбілқайырхандығы

2-ші топқа мемлекеттің астаналарын дұрыс жазу.

Балықты

Найман

Баласағұн

Қараханмемлекеті

Сарай -Бату, Сарай -Берке

Алтын орда

Сарайшық

Ақ Орда

Имақия

Қимаққағанаты

Янгикент

Оғыз

Суяб

Түрікқағанаты

Алмалық

Моғолстан

3-ші топқа мемлекеттің билеушілерін дұрыс ретімен қою.

Бумынқаған

«Елхан» дегенатақалғанқаған.Түрікқағанаты

Сұлуқаған

«Сүзеген», «мүйіздіқаған» Түргеш

СатұқБоғра хан

Қараханмемлекеті

НаркешДайын

Найманмемлекеті

Елюй Даши

Қарақытаймемлекеті

Шыңғысхан

Моңғолмемлекеті

Батый хан

Алтын Орда

ТоғылықТемір

Моғолстан

3.«Көкпар» сайысы

Бұл кезеңде әр топ білімгерлері ойын жинақтау мақсатында орта ғасырлық кезеңдегі мемлекеттік бірлестікттердің саяси тарихы, қоғамдық құрылысы, шаруашылығын қамтитын сұрақтар қамтылады.Тақтада 4 деңгейлі сұрақтар жасырын тұрады, дұрыс жауап берген білімгер ұпайға ие болады.

Саяси тарихы

1.“Түрік” этнонимі бірінші рет деректерде қашан кездесті?(542ж)

2.Түрік қағанатының екіге бөлінген уақыты?(603ж)

3.965ж. Оғыздар хазарларға қарсы әскери одақты кіммен құрды? (Киев Князы Святослав)

Қоғамдық құрылысы

1.Түрік тілдес тайпалардың бір-біріне жақындығын зерттеген белгілі ғұлама кім?(М.Қашқари)

2.Қазақ даласында әдет-ғұрыптарды бір жүйеге келтіріп, алғаш рет заңдар жинағын құрастырған қазақ ханы?(Тәуке хан)

3.Қазақ халқы мекендеген аймақта 3 түрлі шаруашылық аймақ қалыптасты. Осыған байланысты сол өңірлерде мекендеген халықтар үш жүзге бөлінді. Олар?(Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз)

Шаруашылығы

1.Жатақтар дегеніміз кімдер?(Малынан айырылған, немесе көшу мүмкіндігін жоғалтқан қыпшақ кедей шаруалары отырықшы тұрғындар)

2.Орта ғасырлық қазақ мәдениетінің дамуына әсер еткен қалаларды атаңыз?(Сығанақ,Отырар, Сайрам,Қойлық)

3.Түріктердің шаруашылығы?(Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы)

Аралас сұрақтар

1.Батыс Түрік қағанатында “Қара бұдындар”деп кімдерді атаған?(Құлдар)

2.Ұлы Жібек жолының тарихи маңызын атаңыз?(Ұлы Жібек жолы-адамзат өркениеті жасағын тарихи ескерткіштердің бірі. Біздің дәуірімізден бұрынғы II ғасырдан басталған бұл жол Еуропа мен Азияның-Батыс пен Шығыстың арасын жалғастырғын көпір болғын.Оның Қазақстан жерін кесіп өтетін тұсында VI ғасырдан бастап, екі бағыт: Сырдария және Тянь-Шань жолдары бағыттары кең өрістелген. Бірінші жол Қытайдан басталып,Шығыс Түркістан Қашғар арқылы Жетісуға, содна Сырдарияны жағалап, Арал маңынан әрі қарай Батыс елдеріне өткен.)

3.«Диуани лұғат ат түрік» кітабының авторы кім?(Махмұд Қашғари)

4. «Сұрақ-жауап»

Бұл кезеңде әр топқа орта ғасырлық кезең бойынша үш сұрақ қойылады.

1-ші топ сұрақтары:

1.Ашина» атауы қандай мағынаны білдіреді?(қасқыр)

2.Түркілердің көне жазуы ?(руна)

3.«Иқта» сөзінің мағынасы?Жер иеленудің бір түрі

2-ші топ сұрақтары:

1. «Қаған» деген кім?Жоғарғы үкімет билеушісі2.Тарих атасы кім?Геродот

3.Сайрам қаласының қытай жылнамаларында атауы?Испиджаб

3-ші топ сұрақтары:

1.Түріктер өзінің шығу тегін қай тайпамен байланыстырды? Ашина

2.Шыңғыс ханның «Ұлы Жасақ» заңы мазмұны?

Ұлы жасақ — Шыңғысхан тағайындаған заңдар кодексі.

Ұлы жасақтың кейбір баптары:

-Нәпсіқұмар, оның әйелі бар-жоқтығына қарамастан, ешбір ерекшеліксіз өлім жазасына кесіледі.

-Кімде-кім қасақана өтірік айтса, біреудің ізіне түсіп аңдыса немесе келіспей тұрған екеуінің біреуіне барып жақтасса, ол өлім жазасына кесіледі.

-Кім суға немесе күлге дәрет алса, ол да өлім жазасына кесіледі.

Кім тауар алып, ақысын қайтара алмаса, тағы да тауар алып, ақысын қайтара алмаса, ол үш мәртеден соң өлім жазасына кесіледі.

Кім тұтқынға рұқсатсыз тамақ пен киім берсе, ол өлім жазасына кесіледі.

Кім қашқан құлды немесе тұтқынды тауып алып тұрып, иесіне қайтармаса, өлімге бұйырылады.

3.Ақ Орданы қай ханның ұрпақтары биледі?( Орда - Ежен)

5.«Тарихи тұлғаны таны»

Сол кезеңде өмір сүрген хандар, ғұламалар мен ойшылдар, билер бойынша тақтада берілген сурет бойынша тұлғаны тану. Әр топқа 3-сурет.

Ханның шын есімі: Темүжін Есугейұлы

1206 жылы ОНОН мен КЕРУЛЕН өзенінің жағасында өткізілген Темүжінді жақтайтын көш Моңғолдардың Қазақстан жерін жаулап алуы пелі шонжарлардың құрылтайында Темүжінді хан сайлайды.

Әбу Насыр Әл-Фараби‎) Әбу Насыр Мұхаммад ибн Тархан ибн Узлағ әл-Фараби (870 - 950 ж. ш.) Әйгілі ойшыл, философ, социолог,математик, физик, астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка зерттеушісі. Әбу Насыр Әл-Фараби — түркі ойшылдарының ең атақтысы, ең мәшһүрі, “Әлемнің 2-ұстазы” атанған ғұлама. Әбу Насыр әл-Фараби мұраларының Қазақстанда түбегейлі зерттелуі 20 ғасырлардың 60-жылдарында ғана қолға алынды. Оған алғаш бастамашы болған қазақ ғалымдары Ақжан әл-Машани (Машанов) мен Қаныш Сәтбаев еді

Қаз дауысты Қазыбек би, Қазыбек Келдібекұлы – қазақ халқының XVII – XVIII ғасырлардағы ұлы үш биінің бірі, көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері. Орта жүз арғын тайпасының қаракесек руына кіретін болатқожа атасынан шыққан ол 1667 жылы Сыр бойында дүниеге келген. Арғы аталары Шаншар абыз, Бұлбұл, өз әкесі Келдібек — есімдері елге белгілі әділ билер болған.

Төле Әлібекұлы (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі, Қазыбек, Айтеке бидің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған. Артында "бүтін билікке Төле би жеткен" деген сөз қалған тарихи тұлға. "Жеті жарғыны" жасаушылардың бірі. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен Тұрсын хан егесі кезінде Есім ханды қолдаған (Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп-тұқияннан өзіме дейін" кітабынан). Яғни Есім хан тұсындағы, халық аузында "Есім ханның ескі жолы" атанып кеткен қазақ халқының заңдар жинағын құрастыруға қатысқан билердің бірі деп айтуға толық негіз бар. Өз заманында Қазақ хандығының тұтастығы үшін күрескен қайраткер! Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды.

Қасым хан (1445—1521) — қазақтың ұлы хандарынын бірі, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі — Әз-Жәнібек ханның ортаншы баласы және Шайбанидтер мемлекетінің ханы Мұхаммед Шайбани ханның бөлесі. Өз тұсында «жерді біріктіру» процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бірі Жәнібектің ұлы Қасым. Қасым ханның (1511-1523 жж.) тұсында қазақ хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты. Бірсыпыра қалалар қосылды, солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлауы Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас, Қаратал, Іле өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында Орта Азия,Еділ бойы, Сібірмен сауда және елшілік байланыс жасалды.

6.«Сергіту сәті» логикалық сұрақтар.

1-ші топ сұрақтары:

1.Астананың символы Бәйтеректің ұзындығы қанша метр?(97м)2.1991жылдың 10 желтоқсанынан бастап, Қазақ КСР-і қалай аталына бастады?(Қазақстан Республикасы)3.Мәдениетті қолдау жылы (2000ж)

2-ші топ сұрақтары:

1.Қазақстан Республикасының заң шығарушы органы (Парламент)2.Н.Ә.Назарбаевтың 1999жылы жарық көрген кітабы (Тарих толқынында)3.? ()

3-ші топ сұрақтары:

1.Қазақстанды тәуелсіз ел ретінде тұңғыш таныған мемлекет(Түркия)2.Ұлы Абайдың 150жылдық мерей тойы ЮНЕСКО көлемінде қай жылы аталынып өтті (1995ж)3.? ()

7. Марапаттау Әр топты жинаған ұпай сандары бойынша мараппаттау.

II. Өткен материалды қайталау:

1. «Кім жылдам» атты ойыны.

Шартты: Топ студенттерін 2 топқа бөлу:

1.«Алғырлар» .

2.«Білгірлер».

Топ студенттерінің алдына пирамида бөліктері таратылады, әр топ ол бөліктерді құрап және оның артында жасырылған сұрақтарға жауап беру керек. Әр дұрыс жауап 5 баллмен бағаланады.

«Алғырлар »тобының сұрақтары.

1. Ұлы Жібек жолы және оның бойындағы ортағасырлық қалаларды атаңыз?

2. Қазақ халқының киелі баспанасы болып саналатын киіз үй құрылысы және түрлерін атаңыз?

3. «Орхон-Енисей» жазба ескерткіші туралы не білесіңдер?

4. «Әмеңгерлік» дегеніміз қандай дәстүр?

5. Дирхем дегеніміз не?

6. Қазақ халқы «Наурыз» мейрамын қалай атап өткен?

«Білгірлер» тобының сұрақтары.

1.«Құтты білік», «Диуани лұғат ат-түрік» атты еңбектердің авторларын атаңыз?

2.Ортағасырдағы қазақ поэзиясының сопылық бағытын дамытқан тұлға?

3. «Шығыстың Аристотелі» атанған тұлға кім?

4. Мұхаммед Хайдар Дулати және оның еңбегін атаңыз?

5. Қазақтың атақты билері кімдер?

6. Қазақ хандығының насихаттаушысы, «Көшпелілер философы» атанған жырау, күйші?

2. «Кім көп біледі?» Сөзжұмбақ шешу.

Шарты: Әр топ студенттеріне сөзжұмбақ таратылады. Әр сұрақ жауабы 5 ұпаймен есептелінеді.(Слайдпен жұмыс).

М

Ә

Д

Е

Н

И

Е

Т

Қожа Ахмет Иасауи қай жерде дүниеге келді?

1682-1786 жылдар аралығында өмір сүрген қазақтың көрнекті биі?

“Қорқыт ата кітабы” тұңғыш зерттеуші немім ғалымы?

Этика саласының негізгі зерттейтін мәселесі ?

“Көшпелілер философы” атанған жырау?

«Түркі тілдерінің сөздігі» еңбегінің авторы?

Номодизм сөзінің аудармасы?

Қазақ хандығының құрылуы туралы жазған тарихшы?

III. Жаңа сабақ.

Жоспар:

1.Жоңғар басқыншылығына қарсы қазақ халқының күресі.

2.Отан соғысы – Аңырақай шайқасы.