XVIII ғасырдағы Қазақстан мәдениеті 7 сынып ашық сабағы

XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті

ХVIII ғасырда қазақ халқы өздерінің ежелгі бірегей мәдениетінің төлтумалылығын сол қалпы сақтап қалған болатын. Олардың мәдениетінде ақындардың, жырау мен би-шешендердің шығармашылығы және музыка өнері көрнекті орын алды.

Ақын-жыраулар. Көшпелi өмiр салты жағда- йында халықтың ауыз әдебиетi, жыраулық дәстүрi, музыка өнерi дами түсті. Қазақтардың жоңғар бас- қыншыларына қарсы күресi, патша үкiметiнiң отаршылдық саясатына қарсы дала тұрғындарының ұлт-азаттық қозғалысы сол кездегi ақын-жыраулардың негiзгi тақырыбына айналды. Қазақ әдебиетi тарихында ХVIII ғасырдағы көрнектi ақындар мен жыраулар ерекше орын алады.

Қазақтың көрнектi жырауларының бiрi – Ақтамбердi жырау Сарыұлы. Ол жоңғарларға қарсы көптеген жорықтарға қатысқан және батыр ретiнде де белгiлi болған жырау. ХVIII ғасырдың 50-жылдарын- да жоңғарлардан азат етiлген жерлерге қазақтардың қайта оралуын басқарды. Ақтамбердi жыраудың бүкiл шығармашылығы елдi ерлiкке, қаһармандық пен батылдыққа үндеуге арналды. Оның кесенесi Шығыс Қазақстан облысы аумағындағы Жүрекжота шоқысының баурайында осы уақытқа дейiн сақталған. ХVIII ғасырда қазақтардың арасында атақ-даңқы кеңiнен таралған жырау, қазақтардың әдет-ғұрып заңдары мен шежiресiнiң ғажайып бiлгiрi, би әрi да- нышпан дипломат, мемлекет қайраткерi Бұқар Қал- қаманұлы болды. Ол қазiргi Павлодар облысының Баянауыл ауданындағы Далба тауының етегiнде дүниеге келген. Әкесi Қалқаман батыр да ерлiгiмен және жаужүрек батылдығымен халыққа кеңiнен танымал болған едi. Халық арасында Бұ- қар жырау «Көмекей әулие» атанды. Бұқар жырау көптеген терең ойлы, ғибрат аларлық өсиет өлеңдер шығарды. Олардың негiзгi идея- сы Қазақ хандығының тәуелсiздiгiн сақтау мен нығайту мәселесiне арналды. Бұқар жырау Абылайдың тұсындағы данагөй билердiң бiрi. Ол ханның ең жақын кеңесшiсi әрi сенiмдi се- рiктерiнiң бiрi бо

«…Хан Абылай атандың,

Дүниеден шықпай еш мiнiң.

Алтын тақтың үстiнде

Үш жүздiң басын құрадың,

Жетiм менен жесiрге

Ешбiр жаман қылмадың.

Әдiлдiкпен жүрдiң сен,

Әдептi iске кiрдiң сен…»

Бұқар жырау шындықты бетiң бар, жүзiң бар демей, әрқашан тура айтқан. Болашақты болжай бiлетiн көрiпкелдiк дарыны да болған. Ол өзiнiң жыр-толғауларында патша үкiметiнiң алысты көздейтiн отаршылдық саясатының зардабы болашақта қандай болатынын күнi бұрын сезiп, болжай бiлдi. Бұқар жырау шығармаларының негiзгi тақырыбы – туған елге, өскен жерге деген шексiз сүйiспеншiлiк, отаншылдық, қазақ батырларының ерлiгiн мадақтау. Сыртқы жаулардан қатер төнген кезде халықты жұмылған жұдырықтай бiрлiкке, топтасуға шақырды. Ол Қазақстанның өз алдына күштi, бiр орталыққа бағынған әрi тәуелсiз мемлекет болуын армандап өттi. Бұқар жыраумен замандас және оған идеясы жағынан жақын Үмбетей Тiлеуұлы болды. Ол жоңғар- Бұқар жырауларға қарсы жорықтардың бәрiне де қатысты. Қазақ батырларының көрсеткен ерлiгiн жырлады. Қазақ халқының қас батыры Қанжығалы қарт Бөгенбайды жоқтау және оның өлiмiн Абылай ханға естiрту сияқты жырлары халық жадында сақталған.

ХVIII ғасырдың аяғы мен ХIХ ғасырдың бас кезiнде Тәтiғара, Шал, Көтеш жыраулардың жыр- лары халық арасында кеңiнен таралды. ХVIII ғасырдағы қазақ ақындары мен жыраула- ры шығармаларының басым көпшiлiгi ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткiзiлiп келдi. Тек ХIХ–ХХ ғасырларда ғана қазақ және орыс зерттеушiлерiнiң ел аузынан жазып алуы арқасында баспа бетiнде жарық көрдi.

Тарихи деректер. Қазақтарда жазба әдебиетінің өзіндік ұлттық нақыштағы түрі ерекше өріс алды. Соның ішінде халық ауыз әдебиетiнiң тарихи әңгiмелер деген жанры күштi дамыды. Әңгімелерде қазақ халқының тарихы қамтылды. Ондай әңгiмелердi әдетте көпке белгiлi билер мен шешендер айта- тын. Дәстүрлi қазақ қоғамында олар керемет зор сый-құрметке бөленетiн. Той, астарда даланың қызыл тiлге шебер шешендерi өз тыңдаушыларын қызықты тарихи ертегi, әңгiме, хикаяттармен таныстыратын.

Тарихи әңгiмелерде ұлағатты нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер жиi айтылатын. Мұның жастарды тәрбиелеуде маңызы зор болды. Жастар естiген

әңгiмелерiн есте сақтап, одан үлгi-өнеге алды. Атап айтқанда, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би айтыпты деген әңгiмелер мен нақыл сөздер бiздiң заманымызға дейiн жеткен.