Орталық Қазақстандағы ерте темір дәуірі ескерткіштері

Орталық Қазақстанның ерте темір дәуіріндегі

элиталық жерлеу орындары (Талды-2 қорымы бойынша)

Аннотация

Ғылыми мақалада 2010 жылы Талды-2 қорымынан табылған «Алтын адамның» алтын бұйымдарының ерекшеліктері және осыған аналогиялық тұрғыда өте ұқсас, осы дәуірге жататын ескерткіштер туралы сипаттама берілген. Сонымен қатар, қазіргі ғылымның озық үлгілерін пайдалана отырып жасалған антропологиялық, радиакөміртектік, рентгендік-минералогиялық әдістердің нәтижелері көрсетілген. Алтайдан Қара теңізге дейінгі аралықты алып жатқан скиф-сақ қауымдастығының ашылмай жатқан мәселелері айтылған.

Ұшқан құстың қанаты талатын ұлан-байтақ қазақ жерінің тарихи-мәдени ескерткіштерге ең бай өлкелерінің бірі – Сарыарқа. Арқаның алып даласы ықылым заманнан адамзат баласына қашанда құт мекен болып келе жатқаны тарихтан аян. Оған өткен ғасырдың бел ортасынан бастап-ақ өлкеде кешенді түрде жүргізіліп келе жатқан археологиялық зерттеулер дәлел бола алады. Осыған мүлде тың серпін берген «Қазақ ғылымының темірқазығы», туғанына биыл 120 жыл болған Қ.И.Сәтбаевтің ерен еңбегінің нәтижесінде құрылған Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Тарих, археология және этнография институты, Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (ОҚАЭ) еді. Сол кезде Археология секторының жетекшісі Ә.Марғұлан бастаған топ Орталық Қазақстан территориясының тас дәуірінен бастап, кейінгі ортағасырлар дәуіріне дейінгі үлкен тарихи хронологиялық диапазонды қамтыған зерттеулерін жүргізген болатын [1. Маргулан А.Х., 1966, с. 5-6].

Дегенмен жоспарлы түрдегі ізденістер 1957 жылдан бастап қарқынды дамыды. Осы жылы экспедиция құрамында М.Қ.Қадырбаев жетекшілік еткен «Ерте көшпелілер дәуірі ескерткіштерін зерттеу» тобы жасақталған болатын. Әсіресе, Шідерті өзені бойындағы Тасмола, Қарамұрын, Нұрманбет қорымдарын зерттеу өте нәтижелі болды. Зерттеу жұмыстарының барысында М.Қадырбаев 1960 жылдары Орталық Қазақстанның Тасмола мәдениетін бөліп шығарды және оның ареалы батысында Ұлытау мен шығысында Шыңғыстау жоталарының аралығын қамтиды деген қорытындыға келді. Тасмола мәдениетінің басты сипаттамасы беріліп, 7-6 және 5-3 ғғ. болып ажыратылатын екі тарихи саты бөлінді. Қару-жарақ пен ат әбзелдерінің типологиясы жасалды, түрлі құрал мен әшекейлер суреттелді. Жерлеу ғұрпының ерекшеліктері тарқатылды және осыған сүйене отырып, сол кездегі тайпалардың мәдениеті, шаруашылығы мен этногеографиясы жайлы пікірлер ұсынылды. Евразия белдеуіндегі скиф-сақ мәдениеттерінің арасындағы Тасмола мәдениетінің өз орны нақтыланды [2. Кадырбаев М.К., 1966, с. 304-433].

Айта кету керек, қазіргі соңғы зерттеулер бойынша ғалымдар Тасмола мәдениетін үлкен тарихи-мәдени қауымдастық деп қабылдайды және оның таралу аумағына Орталық, Солтүстік Қазақстанмен қатар, Оңтүстік Орал сырты далаларында (РФ аумағында) енгізеді. Соңғы жылдардың кейбір деректеріне қарағанда Тасмола мәдениеті ауқымына бұрынғы Семей облысының Абай, Шұбартау, Жарма өңірінің алқаптары да енетін сыңайлы [3. Бейсенов А.З., 2012, 225 б.].

Қазіргі уақытта сақ археологиясындағы аса маңызды жаңалықтардың біріне Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Қ.Аманжолов ауылдық округі маңындағы Талды-2 қорымының зерттелуі жатады. Қола дәуірінен бастап, ғұн дәуіріне дейінгі ескерткіштер шоғырланған Талды-2 қорымының орта тұсын сақ заманының 7 үлкен қорғаны алып жатыр. Диаметрлері 30-65 м, биіктіктері 2-3,5 м. бұл жәдігерлер Қарағанды облысы бойынша аймақтық «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында зерттелді.

7 қорғанның 6-ы жерлеу орындары. Енді біреуі – № 7 қорған жерлеу орны емес, осы әулеттің ас беріп, діни рәсім өткізетін ғұрыптық құрылысы болып шықты. Осы себепті бұл қорғанның ішіне тас мүсін салынған. Осындай тас мүсін 2014 жылы Қарқаралы ауданы Қособа қорымынан да табылған болатын. Қазіргі таңда екеуі де Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сақ мәдениеті» залында стационарлық экспозицияда көрсетілген.

Айта кету керек, Орталық Қазақстан сақтарының тас мүсіндері ғылымда мүлде белгісіз, бұрын-соңды көтерілмеген тақырып. Сондықтан бұл егжей-тегжейлі зерттеулер мен салыстыруларды қажет ететін аса құнды өзекті мәселе.

Зерттеу жұмыстары барысында № 5 қорғанда 30-35 жастағы ер адам жерленгені анықталды. Антропологиялық деректер бұл адамның тірісінде «мығым денелі, мойын, қол-аяқ мускулатурасы өте жақсы дамыған, тіршілік белсенділігі жоғары деңгейдегі» тұлға болғандығын дәлелдейді (Антропологиялық зерттеулерді А.О.Ысмағұлова жүргізді).

Талды-2 қорымы қорғандарынан алтыннан құйылған 200-ге жуық бұйым мен 22000 астам ұсақ әшекей табылды. Алтын заттар – сақ билеушілері киген салтанатты киімнің әшекейлері. Оның арасында кісе белдіктің қапсырмалары мен оған ілінген портупея қайыстарға кигізілген әшекейлер мен түрлі тығырықтар, көптеген…