Өтеген Тұрманжанов мысалдары ғылыми жұмысы

Мазмұны:

І

Кіріспе..............................................................................................

ІІ Негізгі бөлім

2. Мысал мектебі және Ө.Тұрманжановтың

мысалдары мен аудармаларының көркемдік

ерекшеліктері

2. 1 Мысал мектебінің даму

жолдары ......................................................5

2. 2 Ө.Тұрманжанов мысалдары мен аудармаларының

көркемдік

ерекшеліктері

Қорытынды ..............................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Әдебиеттің көп жағдайда назардан тыс қала беретін бір

саласы – балалар әдебиеті. Балалар әдебиеті –

кішкентайлардың үлкен әдебиеті. Қашанда балалардың өз

әдебиеті болуға тиіс. Балаларға арнап әдебиет жасамай –

оларды көзге ілмеу, елемеу болып табылады. Бүгінгі балаларды

елемеу – қоғамның ертеңін ескермеу болып табылады.

Сондықтан, өркениетке жетемін деген ел, өзін-өзі сыйлайтын

халық ең алдымен балаларға жағдай жасайды, олардың рухани

қазына-байлығына ерекше зер салады.

Қазақ балалар әдебиеті қазақ қоғамымен бірге туып, біте

қайнасып келе жатқан рухани іргелі сала. Қазақтың бай ауыз

әдебиеті, халық әдебиеті, ақын, жыраулар поэзиясы – тұнып

тұрған балалар әдебиеті. Ал, ХХ ғасырдың жетпісінші,

сексенінші жылдарында қазақ балалар әдебиеті қарыштап

дамыды.

Қазақ балалар әдебиеті әңгіме болғанда, есімі ауызға

алдымен ілінетін қаламгердің бірі – Өтебай Тұрманжанов. Ол

әдебиетіміздің осы қызықты саласының негізін салушылардың

бірі саналады. Балаларды болашақ тұтып, өзінің бар дарын,

қуатын ақын бүлдіршіндерге арнаған еді. Ақынның бұл

арнадағы әдеби мұрасының қызықты, ерекшелікті сипаттары

мол. Көзі тірісінде ақын шығармашылығы әдеби сында

жалпылама әңгімеленіп жүрді. Нақты, тереңдей арнайы

зерттеле қойған жоқ және оның әдеби мұрасы тақырыптық

талдау объектісіне айналмаған.

Бұл зерттеу жұмысымызда біз балалар ақыны болып

тарихта аты қалған Өтебай Тұрманжановтың балаларға арнап

жазған өлең-жырлары, оның ішінде арнайы ат басын тіреген

мысал жанрындағы өлеңдері мен аудармаларының мазмұнына

терең талдаулар жасауға талпындық. Өмір жолы мен

шығармашылығы көп зерттеліне қоймаған ақынның

еңбектеріне зерттеу жүргізіле отырып, оның балалар

әдебиетіндегі алатын орны айқындалып, шығармаларының

көркемдік құндылықтары ашылады.

Жұмыстың мақсаты: Қазақ балалар әдебиетінің классигі,

көрнекті ақын, жазушы, фольклорист Өтебай Тұрманжановтың

мысал өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктеріне, тәрбиелік

мәнінен кеңінен талдау жасай отырып, оның әдебиетіміз бен

мәдениетіміздегі алар орнын айқындау.

Зерттеудің міндеттері:

- Қазақ әдебиетіндегі қалыптасқан мысал жанрының

тарихына талдау жасау;

- Ақынның балалар әдебиетіне қосқан өзіндік сүбелі үлесін

жүйелеп, жинақтау;

- Мысал өлеңдерінің тәрбиелік құндылығын айқындау;

- Ақынның шет ел ақындарынан жасаған аударма мысал

өлеңдеріне сипаттама беру;

ІІ Негізгі бөлім

2. Мысал мектебі және Ө.Тұрманжановтың

мысалдары мен аудармаларының көркемдік

ерекшеліктері

2. 1 Мысал мектебінің даму жолдары

Мысал – айтылатын өнегелі ойды тұспалдап жеткізетін,

көбіне өлең түрінде келетін сюжетті, шағын көлемді көркем

шығарма. Мысалдың тақырыбы сан-алуан, кейіпкерлерді аң,

құс, балық, өсімдік дүниесі, кейде оқиғаға адам да

қатыстырылады. Негізгі сюжетке қоса, нақыл түрінде келетін

түйіндемесі де болады. Кейіпкерлерді сөйлестіру – диалог тәсілі

де жиі қолданылады. Баяндауы ширақ, жинақы, тілі қарапайым

келеді. Жанры жағынан ғибратты, уағыздық сарындағы

дидактикалық әдебиетке жатады, кейде мысқыл-сықақ үлгісіне

ауысады. Жазба әдебиетінде өлеңмен жазылған мысқыл

кеңінен орын алған. Түп-төркіні хайуанаттар туралы тұспалды

мағынасы бар ертегі, қысқа әңгіме нұсқалармен жалғасып

жатыр. Уағыздап, нақтылық айту тәсілі жағынан халықтың

мақалдарымен, нақыл сөздерімен де ұштасады. Мысал

жанрының әр түрлі үлгілері барлық халықтардың ауыз

әдебиетінде бар. Ежелгі грек елінде мысалдың таралуы аты

аңызға айналған Эзопқа байланысты айтылады. Батыс-шығыс

әдебиетінде де бұл жанр кең тараған. Үндінің

«Панчатантрасы», арабтың «Калила мен Димнасы»,

Византияның «Стефанит пен Ихнилаты» шығармаларында

мысал жанры берік орын алған. Ежелгі Грекияда – Эзоп,

Францияда – Ж.Лафонтен. Х. Геллерг – Германияда, Томас Мур

– Англияда мысалшы атағына ие болған. Орыс әдебиетінде

XVIII ғасырда мысал жазғандар В. Тредиаковский, А. Контемир,

А. Сумароков т.б. орыс классикалық мысал атасы И. Крылов

болды. Қазақ жазба әдебиетінде мысал жанрын қалыптастырып

дамытуға Абай, Ыбырай, Ахаң, Шәкәрім, Әлихан, Спандияр

Көбеев сияқты ақын жазушылар үлкен рол атқарды [4, 501-б.].

Қазақ балалар әдебиетінде айырықша жеміс беріп келе

жатқан сатиралық жанр үлгісі – мысал.

Хайуанаттарды жәй қызықтау бұрын қазақ балалар

поэзиясында кездесе қоймас еді. Қазір жәй қызықтау, сұлулық