Психикалық дамуы тежелген баланы диагностикалау туралы мақала

Психикалық дамуы тежелген баланы диагностикалау

«Мойынқұм ауданы әкімдігінің білім бөлімінің психологиялық-педагогикалық түзету кабинеті» кмм педагог-психологы М.Рахпанова

Психикалық дамудың тежелуі (ПДТ) – психикалық даму жылдамдығының қалыптан бұзылуы, жеке психикалық қызметтердің (есте сақтау, зейін, ойлау, эмоционалды-еріктік сфераның) өз жасына сәйкес дамымай, тежелуі.

Балада психикалық дамудың тежелуін дифференциалды анықтау сұрақтарымен көптеген батыс және отандық зерттеушілер: М.С.Певзнер, Т.А.Власова В.И. Лубовский, Е.М. Мастюкова, Л.С. Выготский, С.Д. Забрамная айналысқан.

Ең алғаш, 1911 жылы А.Бине мен Т.Симон «псевдоқалыпты емес» білім алушылар тобын бөліп көрсеткен. Мұнда сонымен бірге оқуда үлгерімі төмен және соматикалық сырқаты бар балалар да кіріктірілген.

Осы жылы В.Филипп пен П.Бочкур үлгерімі төмен оқушылардың арасынан «Субқалыпты балалар» тобын, 1925 жылы И.Борисов «қарым-қатынасының даму деңгейі төмен» балаларды бөлді.

1936 жылы С.И.федоров 500 үлгерімі төмен оқушылардың арасынан дамуында ауытқу бар, дене және ақыл-ойында тежелісімен ерекшеленетін балаларды бөлді.

Психикалық дамуы тежелген (ПДТ) бала дегеніміз кім, мұндай диагноз қандай балаға, қашан қойылады деген сұраққа жауап берейік.

ПДТ диагнозы 8 жасқа дейінгі балаға қойылады, жаңадан туылған сәбиге бұл диагнозды қою мүмкін емес, себебі бала бұл уақытта физиологиялық тұрғыда жақсы дамиды. Көптеген ата-ана баласының психикалық дамуының тежелгенін байқамайды. Себебі, баланың ең алғашқы қоғамдық ортасы балабақшада қандай да бір белсенді ақыл-ойды қажет ететін әрекет талап етілмегендіктен ПДТ байқалмайды. Балабақшада баланың негізгі әрекеті – ойын болып табылады. Баланың психикалық дамуының тежелгенін бала мектеп табалдырығын аттаған сәтте-ақ байқалады. ПДТ-дің негізгі белгілері:

Сабақта тыныш отыруы қиын;

Мұғалімді тыңдауы, тапсырманы орындауы қиын және сөздік қоры тым аз;

Баланың бар ойы ойынға және белсенді қимылға ауып отырады.

ПДТ баланың екі сферасы тежелген болып саналады: ақыл-ой немесе эмоционалды.

Егер баланың эмоционалды сферасының дамуы тежелген болса, онда бала өз жасынан кіші баланың психикасына сәйкес әрекеттер жасайды. Олар үздіксіз, шаршамай ойнайды және өз бетімен күрделі әрекет жасай алмайды, кез-келген ақыл-ойды қажет ететін әрекет өте қиын болып көрінеді. Сондықтан баланың зейіні тұрақталмай, сабақты түсінуі, оқу тәртібіне бағынуы қиын болады.

Егер баланың ақыл-ой қабілетінің дамуы тежелген болса, онда ол керісінше сабақта өте байсалды, шыдамды болып, мұғалім мен ересектердің бұйрықтарына бағынатын болады. Олар өте ұялшақ, жасқаншақ болады. Олар психологтың кеңесіне тәртібіне орай емес, оқу үлгерімінің төмендігіне байланысты жіберіледі.

ПДТ баланы анықтауға арналған әдістеме.

№1 әдістеме (1 жасқа дейінгі балаға жүргізіледі)

Баланың дене және психологиялық дамуы оның жасына сәйкес келуі керек. Бала мойнын 1,5 айында, арқадан ішке аунауы 3-5 ай аралығында, отыру мен тұру 8-10 аралығында орындалу керек. Баланың сөйлеу қабілетіне де зейін аударған жөн. Бала 6-8 айында былдырлап, 1 жасында алғашқы «ма-ма» буындарын айтуы қажет.

№2 әдістеме (9-12 айға дейінгі балаға жүргізіледі)

Бұл кезде балада қарапайым ойлау дағдылары қалыптасады. Мысалға, баланың көзінше ойыншықты қорапқа тығып, «ойыншық қайда?» деп сұрау қажет. Бала жауап ретінде қораптың ішіндегі ойыншықты алып беріп, өз қуанышын эмоционалды көрсетуі тиіс.

№3 әдістеме (1-1,5 жастағы балаға жүргізіледі)

Бала қоршаған ортаның барлығына қызығушылықпен назар аударып, бақылап, ұстап, дәмін татып көруге асығады. Егер балада ондай белсенділік байқалмаса, ата-анасы маманның көмегіне жүгінген жөн.

№4 әдістеме (2-3 жастағы балаға жүргізіледі)