Қайрат Рысқұлбеков өлеңдерін зерттеу жұмысы 10 сынып

Қазақстан Республикасы

Шығыс Қазақстан облысы

Жарма ауданы

Қайрат Рысқұлбеков өлеңдерінің сырлары

Ғылыми жоба авторы: Мұқиат Бағдар

Жарма ауданы

«Георгиевка орта мектебі» КММ-нің

10-сынып оқушысы

Жетекшісі: Байдельдинова Айгерим Кайратовна

«Георгиевка орта мектебі» КММ- нің қазақ тілі

мен қазақ әдебиеті пәнінің мұғалімі

Қалбатау ауылы, 2018 жыл

Мазмұны

Аннотация 3 бет

Кіріспе 4 бет

Қайрат Рысқылбеков Ноғайбайұлының өмірбаяны 5 бет

Өлеңдердің мағынасын ашу 6 бет

Шығармашылығын топқа бөлу 8 бет

Өлеңдеріндегі сөздерге түсіндірме жүргізу 9 бет

Өлеңдеріндегі тұрақты тіркестер 10 бет

Өлеңдердегі нақыл сөздер 12 бет

Қайратқа арналған пікірлер 14 бет

Қорытынды 16 бет

Қолданылған әдебиеттер тізімі 18 бет

Аннотация

Бұл зертеу жұмысында еліміз тәуелсіз болу үшін зор үлесін қосқан ,

Қайрат Рысқұлбековтың өлеңдері алынды. Өлеңдеріндегі түсініксіз сөздерге түсіндірме жүргізілді және өлеңдеріндегі тұрақты тіркестердің мағыналары ашылып жазылды.

В этой исследовательской работе проведен анализ лексических терминов, применеямых в стихах участника декабрьских событий 1986 года, Кайрат Рыскулбекова. И сделан глубокий анализ фразеологических оборотов.

This scientific work is about the hero Kairat Ryskulbekov’s poems. The unknown works were discussed and the meanings were opened.

Кіріспе

Бұл зерттеу жұмысында Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбековтың өмірбаяны мен өлеңдерінің мазмұны ашып жазылған. Қайрат Рысқұлбеков өлеңдеріндегі кей сөздер түсініксіз, сол түсініксіз сөздердің мағыналырын , түсіндірмелерін түсіндірмелі сөздіктен қарап жаздық. Өлеңдерінің мағынасын толық түсіну үшін түсіндірмелі сөздіктен мағыналарын ашып, жазып шықтым. Өлеңдері тақырыбына, мазмұнына қарай топқа бөлінді. Өлеңдерінде қолданған тұрақты тіркестерді теріп « Қазақ тілінің фразелогиялық сөздігінен» мағыналарын теріп ұсынып отырмын.

Қайрат өлеңдерін зертей отырып, қысқа ғана ғұмырында қаншама ауыртпалықты басынан кешіргенін байқап, егер «Ол тірі қалғанда ақын болар ма еді?» деген Коммунар Табей ойы маған да келді.

Қайрат Рысқұлбеков Қазақ елі тәуелсіз ел болсын деп аңсаған азаматтардың бірі. Жай айтып қана қоймай оны ісімен де дәлелдеген адам. Еліміз тәуелсіздікке жету үшін өзінің зор үлесін қосқан адамдардың бірі. Тәуелсіздігіміздің 30 жылдығына арнап Қайрат өлеңдерін талдап сіздерге ұсынып отырмын.

Мақсатқа тірі болсаң жетер ме едің,

Ақиық ақын болып кетер ме едің...-

деп, Талғат Бейсенбаев айтқандай ақынның өлеңдерін ақындардың өлеңдеріндей паш етуді өзіме міндет санадым. «Туған жердің намысы бөтен қолда кетпесін» деп еліне ұран айтқан қайсар ұл 1966 жылы наурыздың 13-інде Жамбыл облысының Мойынқұм ауданы Бірлік ауылында Ноғайбай мен Дәметкеннің (әкесі — зоотехник, анасы — сауыншы) отбасында дүниеге келді.

Қайрат 1973-1981 жылдар аралығында Шу ауданы Төле би ауылындағы малшылардың балаларына арналған мектеп-интернатта 8-жылдық білім алды. Онымен бірге інісі Талғат та оқыды. Интернат қабырғасында жүргенде өте зерек әрі белсенді болған. Мектепті бітіргесін Алматы сәулет-құрылыс институтына оқуға түспек болып құжаттарын тапсырады, бірақ өте алмайды. 1983 жылы оқуда жолы болмаған Қайрат ауылына келіп мал шаруашылығымен айналысып, ата-анасына қолғабыс жасады. Кейін 1984-1986 жылдар аралығында Отан алдындағы әскери борышын өтеді. 1986 жылы көктемде әскерден келер алдында үйіндегілерге хабар бермей, тосын сый жасамақ болып, өлеңдетіп келіп, ата-анасымен қауышады.

1986 жылдың күзінде жолдамамен Алматы сәулет-құрылыс институтына оқуға түседі. АСҚИ-дің бірінші жатақханасында тұрған Қайрат 1-курс студенті болғанына қарамастан институттың қоғамдық өміріне белсене араласады. Жас комсомолдар жасағының командирі, студенттер кәсіптік бюросының мүшесі болды. 1986 жылы 17-18 желтоқсанда сол кездегі Брежнев алаңындағы бейбіт шеруге қатысты. Сол үшін Қайрат шеруге шыққан достарымен бірге тұтқындалып, 18 желтоқсанда қазіргі Желтоқсан даңғылы мен Қ.Сәтбаев көшелерінің қиылысында бейбастық жасап, Савицкийді өлтірді, Ведельді ауыр жарақаттады” деген айып тағылып, достарымен бірге сотты болады. Тергеу жұмыстары алты айға созылып, сотта Қайратпен бірге болғандар 4 жылдан 15 жылға дейін бас бостандықтарынан айырылады. Ал Қайратқа жабылған жала ауыр болып, алғашында ату жазасына кесіледі. Кейіннен шетелдік ұйымдар мен қоғам қайраткерлерінің қарсылықтарынан сескенгендей болған сол кездегі КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1988 жылғы 28-сәуірдегі жарлығымен оған кешірім жасалып, оның жазасын 20 жыл бас бостандығын айырумен ауыстырылады. Алайда бұл жарлықтың шыққанына бір ай өтпей тұрып Қайраттың Семей түрмесінде отырған камерасына оған дейін алты рет сотты болған

Қайрат Семейдегі түрмеде қайтыс болғаннан соң оның мүрдесін түрме қызметкері Шмидт және ұлты қазақ емес екі-үш қызметкер қаланың шетіндегі Знаменка тас жолы бойындағы мұсылмандар зиратына апарып жерлейді. Оның жерленген орны білінбес үшін мүрдесінің үстін жермен бірдей етіп тегістеген екен. Қайрат жерленген зираттың маңындағы №33 мектепке 2006 жылы Халық Қаһарманының есім берілді. Семей қаласында бір көше Қайраттың атымен аталған, Алматыда өзі оқыған Интитуттың көшесі Қайрат Рысқұлбеков көшесі болып өзгертілді.Туған ауылындағы(Бірлік ауылы) бір көшеге Қайрат есімі берілді.

Өлеңдерінің мағынасы. Қайрат өлеңдерінің тақырыбының көбі бостандықты, еркіндікті аңсау, әділдік іздеу. Өлеңдерінің тәрбиелік мәні зор екенін мына өлеңдерінен көреміз. «Ақтық сөз» өлеңінде:

Салт- санадан айырылып,

Арақтан ұрпақ азбасын...

Бұл жолдарда болашақ ұрпағымыз салт-дәстүрді ұмытпасын, дәстүрімізді берік ұстасын дейді. Арақ -атаңнан қалған ас емес – демекші. Арақ ішкен адам азады, маскүнем адамдарға болашақ өмірде орын жоқ екенін Қайратта айтады.

Мен болайын құрбаның

Бас- аяғы сол болсын

Өзін құрбандыққа қиып, артында қалған жұрты енді бұндай өмір кешпесін, тыныш өмір сүрсін деп жырлайды. Бұл жолдардан еліне, жеріне өз өмірін арнап тұрғанын байқаймыз.

Түсіндірме

«Ақтық сөз» өлеңінде: [1;17]

Ленин салған сара жол,

Қолдаушысыз болмасын.

-деген өлең жолдары кей жерлерде дау туғызып жүргені белгілі. Бұл жерде Қайрат Кеңес өкіметі кезінде білім алған азаматтардың бірі. Сол кезде білім алған азаматтардың айтуынша. Мектепте «Ана тілі» пәнінде (қазіргі Әдебиеттік оқу) В. Лениннің тек жақсы істері (жетім балалар үйіне көмегі, қарапайым шаруа адамдарға қол ұшын бергендігі) туралы ғана мәтіндерді, әңгімелерді оқығандығы айтылды. Сол себепті Қайратта В.Ленинді жақсылыққа итермелеген адам деп біледі. Сондықтан ғана осы өлеңінде В.Ленинді өлең жолдарына қосқан.

«Түрме жыры» өлеңінен Қайратқа жала жауып, темір торда жазықсыз қамап, аш ұстағандарын мына шумақтан байқауға болады.

Жазықсыз қылмыскер боп, кетті сәнім.

Тас тебе, төрт қабырға, темір есік,

Ас берер ортасында жалғыз тесік.

Күніне ұзатары үш тілім нан,

Өлмейтін саған тиер осы несіп.

«Қақпан» өлеңі 7 мамыр 1988 жылы Семей түрмесінде жазылған. Адал адамдар әділдікке жете алмай, керісінше арам адамдар ойлаған армандарына жеткені туралы айтылады.

Сотқа шындық керек емес, керек болды жалғандар

Бақыт таппай ақ жүректер, бақыт тапты арамдар.

Жақындарына арнаған өлеңдерінің бірі «Анама» өлеңі. Өлеңде анасын сағынғандығын көреміз. Бұл жерде көз алдыма Қайрат ағаның анасын әрқашанда таза, ақ орамалда жүретін ана көз алдыма елестеді.Әсіресе мына жолдарын оқығанда

Хош енді жолықпасаң, қайран ана,

Көзімнен ақ жаулығың жасырынды.

Ал мына жолдарынан анасына жаны ашып, өзін кінәлі санайды.

Бейшараңды мазақ етіп жоқ әлде,

Саған – дағы елің, жұртың күле ме?

Түсіндірме

Желтоқсан көтерілісінің қаһармандары 1992 жылы 21 ақпанда Республика Жоғарғы Соты Пленумының шешімімен ақталды. Қайраттың анасына Елбасымыз Н.Назарбаев «Халық Қаһарманы» белгісін табыс етті. Бұл оқиға анасына деген үлкен құрметі. Осындай ұлы бар екеніне мақтаны еді.

«Ағажан» өлеңінде ағасын өзіне ұстаз тұтқанын мына жолдардан байқаймыз. Ағасынан осы істеген ісі дұрыс, бұрыспа сұрағысы келгендей.

Ауылдың барлық баласы,

Өзіңе қарап өсетін.

Ағажан, сынай қарашы,

Шәкірттің едім кешегі.

«Қайдасың» өлеңін бірден Қайрат аға өзінің ғашық болған аруына арнаған өлең екенін түсінеміз.

Сағынғанда жүзіңді,

Есіміңді жазам кеп.

Бейнен келіп бір күні,

Есігімді қағар деп.

Қайрат аға суық темір тордың ішінде жатқанда әрине, сол ғашығын тосты. Бірақ ешқандай ару бармады, неге бармады кім біледі. Тек, өзімізді ол ару өзін бір адам тосатынын білмеген шығар деп, жұбатамыз.

Қайрат өлеңдерінің қайсысын алсақта қазақ халқының басына түскен ауыртпалықты көрсете отырып осы ауыртпалықты бірге жеңеміз, надандыққа белшесінен батқан, оқу- білімнен құралақан, пәлеқорларды түбінде әділдік жеңеді деп сенім білдіреді.

Шығармаларын топқа бөлу

Қайрат шығармашылығын мағынасына қарай 5 топқа бөлу.

1.Жақындарына арнаған өлеңдері:

«Анама»

«Ағажан»

«Бір досыма»

«Кесдесеміз әлі де»

«Қайдасың»

2.Ауыр тағдыры туралы өлеңдері:

«Менің тағдырым»

«Ақтық сөз»

«Кешірім беру туралы сұранып»