Қан топтары және қан құю тақырыбына ашық сабақ 8-сынып

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

8.2А – Заттардың тасымалдануы

Мектеп:

Күні: 28.11.2018ж

Мұғалімнің аты-жөні: Шегирова С.С.

Сынып: 8

Қатысушылар саны:

Қатыспағандар:

Сабақтың тақырыбы

Қан топтары және қан құю.Резус-фактор.

Осы сабақ арқылы жүзеге асырылатын оқу мақсаттары

8.1.3.7 агглютинация және резус-конфликт механизмдерін түсіндіру

Сабақтың мақсаттары

Агглютинация және резус-конфликт механизмдерін түсіндіру

Бағалау критерийлері

Қанның агглютинациясын сипаттайды;

Резус-конфликт механизмін түсіндіреді

қанды дұрыс құймаудың зардаптарын, ана мен бала үшін резус-конфликттің қауіп-қатерін түсіндіреді

Тілдік мақсаттар

Оқушылар:

қан топтарының ерекшеліктері және қан құю ережелерін ауызша түсіндіре алады

агглютинация және резус конфликт механизмдерін тиісті терминологияны пайдалана отырып, ауызша жазбаша сипаттай алады

қан жасушасының аннотациялық сызбасын жасай алады, онда белгілеулер құрылым мен қызметтер арасындағы байланысты көрсетеді

Пәнге қатысты лексика мен терминология: Қан топтары, донор, реципиент, әмбебап донор, агглютиноген, агглютинин, резус-фактор, резус-конфликт, аглютинация,

Құндылықтарды дарыту

Донорлықтың адам өмірін сақтаудағы маңызын түсіну арқылы жаһандық азаматтық құндылығына сілтеме жасалады.

Пәнаралық байланыс

Эритроцит мембранасындағы антиген және плазмадағы антидененің нәруыздық табиғаты, қан топтарының нәруыздық сәйкестігін қарастыру арқылы химия пәнімен байланысады

Алдыңғы білім

Тест жұмысы. 1. Иммунитет теориясының, фагоцитоз ілімінің негізін салды. а) Э. Дженнер ә) Л. Пастер б) И.И. Сеченов в) И.И. Мечников 2. Бөгде заттарға қарсы ағзада түзілетін нәруыз. а) эритроцит ә) антидене б) лейкоцит в) тромбоцит 3. Егуді алғаш қолданған ағылшын дәрігері а) Ч. Дарвин ә) Л. Пастер б) Л. Гук в) Э. Дженнер 4. Табиғи иммунитеттің бөлінуі а) белсенді және әлсіз ә) жүре пайда болған және белсенді 5. Егу арқылы қалыптасқан иммунитет. а) табиғи ә) туа біткен б) жасанды в) жүре пайда болған 6. Иммунитеттің түрлерін ата. а) табиғи және жасанды ә) туа біткен және тұқым қуалайтын б) жасанды және белсенді в) уақытша және тұрақты

Сабақ барысы

Сабақ қезеңдері

Жоспарланған іс-әрекеттер

Оқыту көздері мен ресурстар

Сабақтың басы

0-4 мин

Тест орындап болғаннан кейін сыртында тұрған жазу бойынша топтарға бөлініп отырады.

І ,ІІ,ІІІ,ІҮ топ болып.

Мұғалім: Ертеде адамдар қанның тіршілік үшін маңызды екенін білді, сондықтан оны «емдік сусын» деп атады. Ауру адамдарға жануарлардың немесе адамдардың қанын ішуге берді. Әрине мұндай «емнен» ешқандай нәтиже шықпады. ХVII ғасырда Гарвей қан айналу заңдылықтарын ашқаннан кейін, қан тамырларына қан құю идеясы пайда болды.1667ж. Францияда дәрігерлер Дени мен Эммерез алғаш рет көп мөлшерде қан жоғалтқан ауыр халдегі баланың қан тамырына қозының қанын құйды. 1919ж Англияда алғашқы рет адамның қанын адамға құйып көрді. Бірақ қан құю бірде өмір ді сақтап қалса, көп жағдайда өлімге әкелді.

Қалай ойлайсыздар неліктен қан құю бір жағдайда көмектесті, енді бірде өлімге әкелді?

Мұғалім: Осы сұраққа 1901 жылы ғалым Эрлих пен оның шәкірті Карл Ландштейнер жауап берді ,олар қанның 1,2,3 тобын ашса, ал чех ғалымы Я.Янский 4-ші топты ашты. Сонымен жер бетіндегі адамдарда 4түрлі қан тобы болады. Олардың айырмашылықтары неде, қан топтарын қандай принцип бойынша бөледі?

« Stop cadr» әдісі:

Тақырыпты ашу. Бейне материал көрсетіледі.

Жаңа сабақтың тақырыбы ашылған соң, сынып оқушыларына «Адамда төрт қан тобы бар, оларды қалай анықтауға болады? проблемалық сұрақ беріледі. Оқушылардың жауабы тыңдалады және дұрыс жауабы тапсырмаларды орындау барысында анықталады.

Оқушылардың қан топтары жайлы жауабы тыңдалып сабақтың тақырыбы ашылады.

сұрағы арқылы сабақтың мақсаттарына тоқталып, бағалау критерийлері таныстырылады.

1 -2 слайд

Сабақтың ортасы

5-16 мин

Оқушыларға қан топтарының сәйкестігін анықтау тәжірибесін жасау тапсырмасы ұсынылады.

Кестедегі нәтижеге қарап қан құю сызбасын сызып, қорытынды жасайды.

Мұғалім оқушылардың жұмыстарына кері байланыс ұсынып,

қан құю ережесін білуде осы жеткілікті бола ма? Қан құюда тағы нені ескеру дұрыс деп талқылау жүргізеді.

Критерий:

қанды дұрыс құймаудың зардаптарын, ана мен бала үшін резус - конфликттің қауіп-қатерін түсіндіреді

2 - қосымша

3-5 слайдтар

17-27 мин

1- қосымша

Қан топтары

Қан құю кезінде донор (қан беруші) мен реципиенттің (қанды қабылдаушы) қан топтары сәйкес келмесе иммундық реакция байқалады.

Эритроциттердегі кейбір антигендік қасиеттердің жалпылығы бойынша барлық адамдар белгілі қан тобына тиістілік бойынша бөлінеді. Әр адамның қан тобы ерекше. Белгілі қан тобына тиістілік адамның өмір бойы өзгермейді. Қан «AB0» жүйесі бойынша төрт топқа бөлінеді.

Адам қанындағы эритроциттерде антигендер деп аталатын арнайы нәруыздар болады. Ал плазмада антиденелер деп аталатын нәруыздар бар. Антиген – бұл өзіне қарсы иммундық жауапты немесе Т-жасушаларының бетінде орналасқан рецепторлармен, антиденелермен әсерлесуін тудыратын кез-келген зат. Антиген мен антидене бір-біріне сай келсе байланысу жүреді. Нәтижесінде антиген мен антидене жабысып қалады. Осы процессті агглютинация дейді.

Желімдену (агглютинация) – аттас агглютиноген мен агглютинин кездескен кезде орын алады. Мысалы: «А» «α» мен немесе «В» «β» мен. Эритроцитте агглютиногендер, ал сарысуда агглютинин бар болуынан қан топтарының келесі сипаттамасы берілген.

І қан тобының эритроцитінде агглютиногендер жоқ, ал плазмасында «α» және «β» агглютинин бар – І (О) αβ.

ІІ қан тобында агглютиноген «А», ал сарысуында агглютинин «β» бар – ІІ «Аβ».

ІІІ қан тобының эритроциттерінде агглютиноген «В», ал сарысуында агглютинин «α» бар – ІІІ (В) α.

ІV топ эритроциттерінде агглютиноген «А» және «В» бар, ал қан сарысуында агглютининдер болмайды – ІV (АВО).

Резус фактор

Сонымен қатар эритроциттердегі антигендердің тағы тобы резус (D) болады. Резус деген нәруыз резус- макака маймылының қанынан алғаш табылған нәруыз. Бұны резус фактор деп атайды. Осы нәруыз плазмада болса оң Rh+, болмаса теріс Rh– деп белгілейді. Адамдардың 85%-ның қаны Rh+ болып келеді. Ана жатырындағы ұрық пен ананың резустары сай келмегенде резус – конфликт туындайды. Нәресте қанында эритроцит саны кеміп гемолитикалық ауру туындайды. Резус конфликтіні болдырмау үшін бұндайда арнайы емдеу шарасы жүргізіледі. Ол үшін нәруыз - Rh иммуноглобулинді ұрық қанына еңгізеді. Кейде резус-теріс (Rh-) әйел босанғаннан кейін 72 сағаттың ішінде резус-антиденені (анти D) иньекциямен жібереді. Сонда жіберілген антиденелер резус-антигендермен байланысып әйелдің өзінің лимфоциттері оларды танымай өткізіп жібереді.

Мұғалім қан топтары ылғи да бір-біріне сай келе бермейді екен, оның себебі неде екенін анықтап көрейік деп оқушыларға келесі тапсырманы ұсынады. Оқушылар ақпараттық парақша, сызба, «Резус-фактор» видеоматериалын пайдалана отырып, 4 түрлі қан тобын (эритроциттері мен плазмасындағы нәруыздарды) үлгілейді.

Осы үлгілерге сүйене отырып, оқушылар агглютинация және резус-конфликт механизмдерін сипаттайды.

Критерий:

Қанның агглютинациясын сипаттайды;

Резус-конфликт механизмін түсіндіреді

6-11 слайд

Ермексаз, түрлі-түсті қағаз, қайшы, лего бөлшектері т.б қолжетімді материалдар

1- қосымша

28-36 мин

Оқушыларға бекіту тапсырмаларын орындау ұсынылады.

Кейбір оқушыларға 11-12 слайдтарды пайдалана отырып, әмбебап донор мен әмбебап реципиентті анықтау тапсырмасын ұсынуға болады.

3-қосымша (А деңгейі) Терминдерге анықтама беріңіз:

Агглютиноген -

Агглютинин -

Донор -

Реципиент -

Агглютинация -

(В деңгейі).

1-тапсырма. Бос орындарды қан топтарына сай толтырыңыз:

Қан топ тары

Эритроциттерде болатын антигендер

Қан плазмасында болатын антиденелер

І

ІІ

ІІІ

ІV

2-тапсырма. Қан топтарын құюда сәйкессіздік орын алудың салдарын түсіндіріңіз

4-қосымша

қазақша

ағылшынша

Агглютиноген

Agglyutinogen

Агглютинин

Agglutinating substance

Антидене

Antibodies

Резус -фактор

Rhesus factor

Реципиент

Recipient

Донор

Donor

Қан құю

Blood transfusion

(С деңгейі). Суретте көрсетілген 1,2,3- жағдайларды зерттей отырып, қорытынды жасаңыз. Туындау себебі, салдары, профилактикасын сипаттаңыз. Мысалы, некелесуден бұрын бұл мәселенің алдын алу мүмкіндігі бар ма?

Кейбір оқушыларға төмендегі сұрақтарды талқылау ұсынылады.

Неге жас жұбайлар некелесер алдында қан тексерісінен өтуі тиіс?

Жүктілік кезінде резус-конфликтке қарсы процедулар жүргізуге бола ма? Бұл мәселенің шешімін қалай табуға болады?

Резус-фактор тұқым қуалауы мүмкін бе?

Қан топтары туралы білім қайда қолданылады?

Критерий:

қанды дұрыс құймаудың зардаптарын, ана мен бала үшін резус-конфликттің қауіп-қатерін түсіндіреді

Мұғалім: Қан топтары жайлы білім көпшілікке мәлім медициналық-тергеу саласында маңызды болып келеді:

а) қылмыс орнындағы және заттардағы қан дақтарынан қан топтарын анықтау

ә) әкелікті, аналықты анықтау

б) жүктілік кезіндегі Rh конфликтіні анықтап алдын алу

3- қосымша

Сабақтың соңы

37-40 мин

Кері байланыс

«Табысқа жету баспалдағы»

1-Мен бүгінгі сабақта... түсінбедім, көңіл күйім нашар болды.

2-Мен бүгінгі сабақта .... жартылай ғана түсіндім, көңіл күйім орташа болды

3-Мен бүгінгі сабақта.... жақсы түсіндім, көңіл күйім көтеріңкі болды.

Мен түсінбедім бөліміне тоқталып, оқушылармен бірге талқылаулар жасап, жауап беріледі.

12 слайд

Ембі қалалық №3 жалпы білім беретін орта мектеп

Тақырыбы: Қан топтары және қан құю.Резус-фактор.

Сынып:8 «А»

Пәні:биология

Мұғалімі:Шегирова С.С.

1- қосымша

Қан топтары

Қан құю кезінде донор (қан беруші) мен реципиенттің (қанды қабылдаушы) қан топтары сәйкес келмесе иммундық реакция байқалады.

Эритроциттердегі кейбір антигендік қасиеттердің жалпылығы бойынша барлық адамдар белгілі қан тобына тиістілік бойынша бөлінеді. Әр адамның қан тобы ерекше. Белгілі қан тобына тиістілік адамның өмір бойы өзгермейді. Қан «AB0» жүйесі бойынша төрт топқа бөлінеді.

Адам қанындағы эритроциттерде антигендер деп аталатын арнайы нәруыздар болады. Ал плазмада антиденелер деп аталатын нәруыздар бар. Антиген – бұл өзіне қарсы иммундық жауапты немесе Т-жасушаларының бетінде орналасқан рецепторлармен, антиденелермен әсерлесуін тудыратын кез-келген зат. Антиген мен антидене бір-біріне сай келсе байланысу жүреді. Нәтижесінде антиген мен антидене жабысып қалады. Осы процессті агглютинация дейді.

Желімдену (агглютинация) – аттас агглютиноген мен агглютинин кездескен кезде орын алады. Мысалы: «А» «α» мен немесе «В» «β» мен. Эритроцитте агглютиногендер, ал сарысуда агглютинин бар болуынан қан топтарының келесі сипаттамасы берілген.

І қан тобының эритроцитінде агглютиногендер жоқ, ал плазмасында «α» және «β» агглютинин бар – І (О) αβ.

ІІ қан тобында агглютиноген «А», ал сарысуында агглютинин «β» бар – ІІ «Аβ».

ІІІ қан тобының эритроциттерінде агглютиноген «В», ал сарысуында агглютинин «α» бар – ІІІ (В) α.

ІV топ эритроциттерінде агглютиноген «А» және «В» бар, ал қан сарысуында агглютининдер болмайды – ІV (АВО).

Резус фактор

Сонымен қатар эритроциттердегі антигендердің тағы тобы резус (D) болады. Резус деген нәруыз резус- макака маймылының қанынан алғаш табылған нәруыз. Бұны резус фактор деп атайды. Осы нәруыз плазмада болса оң Rh+, болмаса теріс Rh– деп белгілейді. Адамдардың 85%-ның қаны Rh+ болып келеді. Ана жатырындағы ұрық пен ананың резустары сай келмегенде резус – конфликт туындайды. Нәресте қанында эритроцит саны кеміп гемолитикалық ауру туындайды. Резус конфликтіні болдырмау үшін бұндайда арнайы емдеу шарасы жүргізіледі. Ол үшін нәруыз - Rh иммуноглобулинді ұрық қанына еңгізеді. Кейде резус-теріс (Rh-) әйел босанғаннан кейін 72 сағаттың…