Қосағаш киелі жері туралы ғылыми жұмыс, 9-сынып

Алматы облысы білім басқармасы

«Ұйғыр ауданының білім бөлімі» мемлекеттік мекемесі

«Тиірмен қазақ орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы: «ҚОСАҒАШ - КИЕЛІ ЖЕР »

Бағыты: Қоғамдық- гуманитарлық

Секция: Өлкетану курсы

Жетекші: «Тиірмен қазақ орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесінің

география пән мұғалімі Атагулова Назима Халыковна

Оқушы: Тілеухан Ақпейіл. Есболатқызы Гауһар 8 сынып оқушылары

2022-2023 оқу жылы

МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ..................................................................................................................6

ҚОСАҒАШТЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ОРНЫ.................................................. 7

ҚОСАҒАШ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТ.......................................................8

ЖЕР БЕДЕРІ..........................................................................................................8

ТОПЫРАҒЫ...........................................................................................................8

ТАРИХЫ.................................................................................................................9

ӨСІМДІК ӘЛЕМІ..................................................................................................11 ЖАНУАРЛАР ӘЛЕМІ..........................................................................................13

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................................................14

ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................................................15

АННОТАЦИЯ

Мақсаты:

Қосағаш туралы білімдерін көтере отырып өз туған жеріміздің географиялық орны мен табиғаты, климаты туралы және фаунасы мен флорасына тоқталу.

Жоба кезеңдері:

Қосағаштың географиялық орнын анықтап алып топаграфиялық картасын сызу.

Қосағаш туралы жалпы мәліметтер жинақтау.

Жер бедері, климаты, топырағы, өсімдіктері мен жануарларын анықтау.

Картасы.

Жобаның нәтижесі:

Қосағаш ауданының географиялық орны анықталынып, топаграфиялық картасы сызылды.

Тарихи мәліметтерге сүйеніп «Қосағаш»- деп аталу себебі анықталды.

Климат белдеулері үшке бөлінетіні анықталып, анықтама жазылды.

Жер бедеріне сипаттама беріліп, жердің топырағы, ондағы өсімдіктер мен жануарлары аталды.

Ғарыштан түсірілген карталарды өңдеу.

АННОТАЦИЯ

Цель:

Географическое положение и природа, климат, фауна и флора нашей Родины, повышающие их знания о Косагаш.

Этапы проекта:

1. Определите географическое положение соседа и нарисуйте топографическую карту.

2. Общая информация о районе.

3. Идентификация земли, климата, почвы, растительности и животных.

4. Карта.

Результат проекта:

1. Географическое положение района определяется и составляется топографическая карта.

2. Основываясь на исторических данных, адрес Косагашель

3. Определите, делится ли климатическая зона на три, и сделайте ссылку.

4. Характеризуется рельефом, были названы почвы земли, ее растения и животные.

5. Обработка космических аппаратов.

ANNOTATION

Thegoal:

Geographical location and nature, climate, fauna and flora of our homeland, raising their knowledge about Kosagash.

Project Stages:

1. Determine the geographical location of a neighbor and draw a topographic map.

2. General information about the neighborhood.

3. Identification of land, climate, soil, vegetation and animals.

Map.

Project result:

1. The geographical location of the neighborhood is determined and the topographic map is drawn.

2. Based on historical information, address Kosagashel

3. Determine if the zone of the climate is divided into three, and reference is made.

4. Characterized by the relief, the soils of the earth, its plants and animals were named.

5. Processing of spacecrafts.

КІРІСПЕ

Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғыни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады.

Н.Ә.Назарбаев , «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру»

Өлкетану деген қашаннан өлке құру жұмысының бір саласы, сондықтан ол шынында ертедегі мәдениет тарихында жуан орын тепкен жұмыстың бір саласы. Бұрын жұрт оған көп назар салмай келіп, осы соңғы кезде ғана етек жайіп өрісін кеңейтіп, біздің тұрмысымызда ғана өлкетану мәселесі реттегі жұмыстың бірі болып қолға алынып отыр.

Сондықтан өндірістің түрлерін зерттеу, қалада да, ауылда да сол өндірістің жалпы жағдайларын зерттеп білу — осы кездегі екпінді мақсаттардың бірі; міне сол мақсатты баянды шешіп тұрмыс жүзінде, іске асыру жөнінде өлкетанушылық өзінің тиісті орнын алып, мойындағы міндетін атқаруы керек деп білем.

Жерінің құйқасы, жәндіктері, өсімдігі, тұрғын халқы, кен байлықтары, жер-судың өзге жағдайлары жайынан жазылған талай адамдардың еңбектері бар. Бірақ бұлар қазақ жерінің байлығының, қазақ халқының ескі дәуірінің жүзден біріндей де болмайды.

Әр-кімнің өз өлкесінде киелі, ерекше жерлер өте көп... Әрине бұл жерлерді зерттеп, барын бағалап танытсақ біз үшін үлкен игі іс болары қақ.

Ауданың шығыс, солтүстік- шығыс жағында жер асты ықстық суларына бай.Мемлекет бойынша ыстық арасандардың қатарына енген жерлер.Иә, сол маңның батысына қарай киелі жер1938-1940 жылдарға дейін ауыл болған Қосағаш елді мекені бар.

ҚОСАҒАШТЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ОРНЫ

Менің өлкемнің солтүстігінде 30,15 км қашықтықта орналасқан Қосағаш арасаны Қалжат үлкен жолына 6,71 км-де шөлейт зонасында орналасқан. Көнеден келе жатқан шипалы бұлақ жер болған. Бұл көрші Қытай жеріне де мәлім болған. Алматы қаласынан 245,15 км , аудан орталығынан 34,83 км қашықтықта орналасып отыр. Бұның барлығы спутник арқылы картадан табылған мәліметтер.

Ауданның жалпы 10 372 га жерді алып жатыр. .Айналасы жазық дала өсімдіктеріне толы алқап.Табиғаты тамаша бұл алқаптың солтүстігінде аудан бойынша екінші су қоймасы салынған. Су қоймасында балықтар, аң-құстар мекен етеді.

ҚОСАҒАШ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР

Қосағаштың тарыхы терең... Себебі бұлай айтуымның себебі көне көз қариялардың әңгімелерінде Қосағаштан 50 метір жерде теңгелер, Жаркент қаласындағы медресседегідей кірпіштің көргенін айтады. Кірпіштің дыбысы сол мазардағы дыбысты келтіретіні сол заманда бұл жерде қала, қалашық болғанын дәлелдейтіні қақ.

Ақтам ауылынан шыққан 45 жыл бойы ұстаздық жолында жұмыс жасаған 83 жастағы қариямыз, Қарақойшев Меткерім Жәмен ұлы 1936 жылғы дүниеге келген.Бұл ұстаздың айтуынша алқапта малшылардың шоғырланған жері,Оразбай деген кісінің 50-60 метр жерде мазары бар екен, ол кісі қосқұлақ,қыс-қыстауда малын өсіріп, жаз айларында егіншілікпен айналысыпты. Суы жылы емдік қасиетке ие, батпағы да тері ауыруларына бірден- бір ем екен. Жубашев Болат деген кісі бұл жерді суын зеттеген , алғашында зертханада еш нәтиже алмайды. Сонымен сол жердің тұрғыны Бәубек ата суды піләкке құйып және бөтелкеге құйып аузын мықтап жауып оны піләктегі суға салып апар денен. Сол кісінің айтқанын орындағанда суда минерлдар бар екенін анықтапты. Осы күнге дейн бұл жердің тарихының жабылып қалу себебі шума ауыруы шығып, оның 300 жылға дейін зауалы кетпейтін болғандықтан қалып қойған.

ЖЕР БЕДЕРІ

Ауданың солтүстік жазық алқабында орналасқан Қосағаш жері теңіз деңгеінен 650 м биіктікте орналсқан. Оңтүстік-шығыс жағалауы ойпаң бұталы алқап,Солтүстік-батысы құмды дала.Солтістігінде жасанды канал бар, одан ары жағы егістік алқабы алап жатыр.Шығыс жағалауында Қара шеңгелді яғыни Жантастың шеңгелі деп аталатын жер бар.Одан оңтүстікке қара Майтабанның жайлауы деп аталатын қосқылақтар мекені болған.

ТОПЫРАҒЫ

Тиірмен-Ақтам ауылының солтүстігінде егіншілікке жарамды жерлерде, ашық каштан топырақтары бар. Бұл топырақта гумыс қалың емес және құнарлы топыраққа кедей. Дәнді – дақылдарды өсіруге болады, егер органикалық және минералды шикізаттарды көп қолданса, суғарса мол өнім алуға болады. Ашық каштанды топырақтан солтүстікке қарай жазықтықта әдеттегі сары топырақ таралған.Әдетте сары топырақтың ішінде тұзды сор, құмды түрлері кездеседі. Ұзымтам ауылдық егіншілікке пайдаланатын солтүстік және оңтүстік- шығыс бөлігі осы әдеттегі сары топырақты иеленеді. Дұрыс меларация жұмыстарын жүргіссе мол өнім алуға болады.

ТАРИХЫ

Қосағаш киелі мекені тарихи оқиғалардың куәсі. 1920 – 30 жылдары киелі мекенге Ұйғыр ауданының малшыларымен – егіншілері келіп, құран оқып, мал сойып, бір күн түнеген. Ол ата – әжелеріміз өмірден өтті. Бірақ, тарихта сурет беттерінде олар сақталған.

Сол адамдардың бірі Байболов Аңызбай (1898 – 1985) атамыз Қосағаш киелі мекеніне жайлаудан қайтәп бара жатқан кезіндегі дерек бар. Атамыз бұл киелі жерге әрқашанда келіп тұратын болған. Өзінің айтуынша атаның алдынан жартаста келе жатқанда аю шыққан. Бірақ ол аю атамызға тиіспей өтіп кеткен. Ол туралы аудандық «Іле шұғыласы» газетінде 2018 жылы сәуір айында «Аю жол берген ата» тақырыбында журналист Ескермес Ысқақұлының мақаласы жарық көрген. Атамыз кеңес өкіметі кезінде үш рет медальдармен марапатталған.

Орманов Сүлеймен (1894 – 1958) жастайынан жетім өсіп, еңбекке ерте араласқан. Қара өлеңнің хас шебері, Үкіметтің, партияның жұмысын жауапкершілікпен атқарған. Қосағашқа көп барған аталарымыздың бірі.

Қаңтарбаев Қабылбек (1896 – 1957). Бұл кісі Қосағашқа қариялардың айтуынша отбасымен бірге көп келіп тұратын болған. Қарапайым шаруа және мал шаруашылығымен айналысқан.

Орманов Жәнәділ (1905 – 1965) өмір сүрген. Қосағаш елді мекені арқылы Қытайға өтіп, сауда – саттық жасаған. Тұрғындарды киім – кешекпен, азық – түлікпен қамтамасыз еткен. Есептеуді өте жақсы білген.

Қосағаш киелі мекенінен аудан тұрғындары көптеп келіп тұратын болған. Әсіресе 1920 – 1930 – 1940 жылдары. Себебі бұл жерді қасиетті мекен ретінде құрметтеген. Адамдар әртүрлі аурумен келіп, қайтарда ауруларынан жазылған. Суреттегі ата – әжелеріміз киелі жер «Мазар теректе» «Амангелді» колхозын құрған. Көнекөз қариялар айтуы бойынша жол үстінде осы киелі мекенге міндетті түрде тоқтаған екен. Кеңес уақыты кезінде осы аумақта ем алатын санатори жасамақшы болған екен. Бірақ 1938- 1940 жылдары оба ауруының таралуына байланысты кейінге қалдырылған. Негізінен елді мекнде тұрған адамдар аң аулаумен айналысқан. Аң аулау кезінде түлкіні атып алып қолға түсірген. Ол түлкі тышқан жеген. Сол бір түлкінің кесірінен елді мекен тұрғындары обаға шалдыққан екен. Кеңес үкіметі әскер жіберіп обаға шалдыққан адамдарды өртеген және оларды сол маңға жерлеген. Бұл деректер туралы баспа беттерінде де жарияланған. Осы ауылдың тұрғыны қария Мұхамедиев Тұрсынқожа атаның айтуынша өзі сегіз тоғыз жасында тамағында без пайда болып жара шыққанда әкесі осы киелі жерге апарып үш аптадай жатып емделген екен. Содан ауыруынан айыққан. Ауыл тұрғыны сексен үш жастағы ардагер ұстаз Мәткерім Қарағойшиев осы Қосағаш туралы

ӨСІМДІК ӘЛЕМІ

Қосағаш мекенінің солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзын жолақ болып созылып келуіне байланысты өсімдік әлемі әр түрлі болып келеді. Солтүстік бөлігінде Іле өзенінің жабылмасы шөл дала зонасына орналасқан. Бұл жерде қамыс шабыс шөптері өседі. Осы жердің барлық мал түрлеріне қыстық жайылымға пайдаланады. Территорияның 20 пайызы жаздық жайылым үшін жарамсыз. Шөл дала зонасының көбірек бөлігін сексеуіл отыны алып жатыр. Шабыстарда ши, қамыс және т.б жабайы өсімдіктер өседі. Шөл зонасы ақырындап дала зонасына өтеді.Шөл зонасында ебелек өсімдіктерінің түрлері кездеседі. Барлық мал түрлері үшін көктемгі, күзгі жайылым болып есептеледі.Қосағаш бұлағының түбінде қызыл мик өседі.

Қамыс тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қамыстың жер шарында кең таралған (тек Арктика мен Антарктидада кездеспейді) 7 түрі, Қазақстанда грунт сулары жер…